کاوش عمیق در هنر و تکنیک بافت گلیم فرش
تاریخچه و جغرافیای گلیم بافی
گلیم، یکی از کهنترین دستبافتههای بشر است که ریشههای آن به هزاران سال پیش بازمیگردد. شواهد باستانشناسی نشان میدهد که بافتهای مسطح مشابه گلیم، از دوران نوسنگی در خاورمیانه و آسیای مرکزی رواج داشته است. در ایران، گلیم بافی پیوندی ناگسستنی با زندگی ایلیاتی و عشایری دارد و همواره بخشی جداییناپذیر از فرهنگ و معیشت کوچنشینان بوده است. هر منطقه و ایل، سبک و نقوش خاص خود را توسعه داده که آن را از سایر مناطق متمایز میسازد. از مناطق شاخص گلیمبافی در ایران میتوان به قشقایی در فارس، سنندج در کردستان، افشار در کرمان، بختیاری در چهارمحال و بختیاری و ورامین در تهران اشاره کرد. هر یک از این گلیمها، داستانی از طبیعت، باورها و زندگی مردمان خود را با تار و پود گره میزنند.
تکنیکهای اصلی بافت گلیم
بافت گلیم عمدتاً بر اساس تکنیک پودگذاری یا "بافت پودپیچ" صورت میگیرد. در این روش، پودها پس از عبور از میان تارها، به طور کامل آنها را میپوشانند و سطح بافته را بدون گره و پرز نگه میدارند. این تکنیک خود دارای چندین زیرشاخه است:
بافت پودپوش ساده (Slit Weave): رایجترین شیوه که در آن پودهای رنگی در محل تلاقی دو رنگ، به دور تار کناری خود بازمیگردند و یک شکاف عمودی کوچک ایجاد میکنند. این شکافها ویژگی بارز گلیمهای قشقایی و برخی مناطق دیگر هستند.
بافت پودپیچ متصل (Interlocking Weave): برای جلوگیری از ایجاد شکاف و افزایش استحکام، در این روش پودهای دو رنگ مجاور، در محل تلاقی به یکدیگر میپیوندند یا به دور تار مشترکی عبور میکنند. این شیوه اغلب در گلیمهای سنندج و برخی مناطق کردستان دیده میشود.
بافت سوماک (Soumak Weave): این تکنیک اگرچه کاملاً پودپوش نیست، اما گاهی اوقات برای ایجاد نقشهای برجسته یا حاشیهبندی در کنار بافت پودپوش به کار میرود. در سوماک، پودهای رنگی به دور تارها پیچیده میشوند و بافتی ضخیمتر و برجستهتر ایجاد میکنند.
مواد اولیه و فرآیند رنگرزی
انتخاب مواد اولیه مرغوب، نقش حیاتی در کیفیت و دوام گلیم فرش دارد. متداولترین الیاف مورد استفاده در گلیم بافی، پشم گوسفند، بز و گاهی پنبه و ابریشم است. پشم به دلیل خواص کشسانی، دوام و قابلیت رنگپذیری بالا، انتخاب اصلی محسوب میشود. کیفیت پشم بر اساس عواملی مانند نوع گوسفند، منطقه پرورش و زمان چیدن پشم تعیین میگردد. پس از ریسندگی و تبدیل پشم به نخ، نوبت به فرآیند رنگرزی میرسد که یکی از هنریترین و حساسترین مراحل بافت گلیم است.
رنگرزی طبیعی
رنگرزی طبیعی، با استفاده از مواد گیاهی، حیوانی و معدنی، به گلیمها جلوهای بینظیر و عمری طولانی میبخشد. ریشهی روناس برای قرمز، برگ نیل برای آبی، پوست گردو برای قهوهای و پوست انار برای زرد، تنها نمونههایی از این منابع غنی هستند. فرآیند رنگرزی طبیعی، نیازمند دانش عمیق از خواص گیاهان، زمان برداشت و روشهای استخراج رنگ است. ثبات رنگهای طبیعی در برابر نور و شستشو، از مزایای بارز این روش است که با گذشت زمان، نه تنها رنگ خود را از دست نمیدهند، بلکه جلوهای کهنه و اصیل پیدا میکنند. استفاده از مواد دندانه (مانند زاج سفید) برای تثبیت رنگها بر روی الیاف نیز بخش مهمی از این فرآیند است.
ساختار و نگهداری گلیم
هر گلیم از دو بخش اصلی تار و پود تشکیل شده است. تارها، رشتههای عمودی و محکم بر روی دار بافندگی هستند که ساختار اصلی را تشکیل میدهند و معمولاً از پنبه یا پشم با مقاومت بالا ساخته میشوند. پودها، رشتههای افقی و رنگی هستند که از میان تارها عبور کرده و نقش و طرح گلیم را شکل میدهند. لبهها یا شیرازههای گلیم، کنارههای طولی بافته را استحکام میبخشند و ریشهها، همان امتداد تارهای اولیه در ابتدا و انتهای گلیم هستند.
مراقبت و حفظ گلیم فرش
برای حفظ زیبایی و دوام گلیم فرش، رعایت نکات زیر ضروری است:
نظافت منظم: جارو کشیدن هفتگی با جاروبرقی برای جلوگیری از نفوذ گرد و غبار به عمق بافت.
محافظت در برابر نور مستقیم خورشید: قرار نگرفتن طولانیمدت در معرض نور خورشید برای جلوگیری از رنگپریدگی.
شستشو: شستشوی گلیم باید توسط متخصصین با تجربه و با استفاده از مواد شوینده مناسب انجام شود تا به الیاف و رنگها آسیبی وارد نشود. شستشوی نادرست میتواند باعث تغییر شکل یا رنگرو رفتگی شود.
جلوگیری از رطوبت و حشرات: نگهداری در محیط خشک و تهویهشده و استفاده از مواد ضدبید طبیعی (مانند نفتالین یا تنباکو) در صورت نگهداری طولانیمدت.
چرخش گلیم: چرخاندن گلیم به صورت دورهای برای یکنواخت شدن سایش و جلوگیری از فرسودگی نابرابر.
با رعایت این نکات، گلیم فرش شما میتواند سالها زینتبخش خانههایتان باشد و ارزش هنری و فرهنگی خود را حفظ کند.