تهران، ایران - گزارشی جدید منتشر شده در مجله معتبر Science نشان میدهد که جمعیت پرندگان وحشی در آمریکای شمالی، بهویژه در سه منطقه کالیفرنیا، غرب میانه و سواحل میانی اقیانوس اطلس، با نرخی شتابان در حال کاهش است. این مطالعه که دادههای ۳۵ ساله (۱۹۸۷ تا ۲۰۲۱) را تجزیه و تحلیل کرده، ارتباط معنیداری میان این افت شدید و فعالیتهای کشاورزی فشرده در این مناطق یافته است. این یافتهها زنگ خطری جدی برای اکوسیستم و تنوع زیستی این مناطق محسوب میشود و نگرانیهای فزاینده دانشمندان در سراسر جهان را درباره آینده پرندگان و نقش انسان در این افول تشدید میکند.
هرچند این مطالعه به طور قطعی اثبات نمیکند که کشاورزی عامل اصلی این افزایش شتابان در کاهش جمعیت پرندگان است یا کدام فعالیت خاص کشاورزی مسبب آن است، اما شواهد نشان میدهد که نشانههای فعالیت شدید کشاورزی، از جمله استفاده گسترده از کودها و سموم دفع آفات، بهترین پیشبینیکننده این روند نزولی بودهاند. این یافتهها با تحقیقات پیشین در اروپا همخوانی دارد و حاکی از یک الگوی جهانی نگرانکننده است. علاوه بر این، محققان دریافتند که کاهش جمعیت پرندگان در مناطق گرمتر شدیدتر بوده و این موضوع، تغییرات اقلیمی و گرمایش جهانی را به عنوان یکی دیگر از عوامل مؤثر در این پدیده مطرح میسازد.
تداوم و شتابگیری کاهش جمعیت پرندگان
بر اساس دادههای نظرسنجی سالانه پرندگان زادآور آمریکای شمالی (North American Breeding Bird Survey) که توسط زیستشناسان حرفهای و آماتورهای ماهر جمعآوری شده، محققان توانستهاند روند کاهش جمعیت ۲۶۱ گونه پرنده را در مسیرهای مشخصی طی ۳۵ سال گذشته رصد کنند. نتایج نشان میدهد که در مجموع، فراوانی پرندگان حداقل ۱۵ درصد کاهش یافته و در حدود نیمی از گونهها (۱۲۲ گونه) افت قابل توجهی مشاهده شده است. اما نکته نگرانکنندهتر اینکه، در حدود یک چهارم گونهها (۶۳ گونه)، روند کاهش با شتابی فزاینده همراه بوده است.
جالب اینجاست که این کاهش شتابان تنها محدود به گونههای نادر نبوده، بلکه پرندگان رایج مانند گنجشک درختی (Agelaius phoeniceus)، سهره خانگی (Haemorhous mexicanus) و کلاغ آمریکایی (Corvus brachyrhynchos) نیز در این روند منفی گرفتار شدهاند. این مشاهدات تأکید میکند که مشکل فراتر از یک گونه خاص یا یک زیستگاه محدود است و کل اکوسیستم پرندگان را تحت تأثیر قرار داده است. هرچند این مطالعه بر روی مسیرهای مشخصی تمرکز داشته و تخمین دقیق تعداد پرندگان از دست رفته در سراسر قاره دشوار است، اما تحقیقات پیشین نشان دادهاند که میلیاردها پرنده در دهههای اخیر ناپدید شدهاند.
مطالعهای در سال ۲۰۱۹ که در همین مجله Science منتشر شد، تخمین زده بود که جمعیت پرندگان آمریکای شمالی بین سالهای ۱۹۷۰ تا ۲۰۱۷ با ۲.۹ میلیارد پرنده کاهش یافته است. این رقم معادل کاهش ۲۹ درصدی بود که حتی از ۱۵ درصد یافته شده در مطالعه جدید نیز بیشتر است، اما آن مطالعه دوره زمانی طولانیتری را پوشش میداد که ممکن است شاهد تلفات شدیدتری بوده باشد. ناپدید شدن کامل گونههایی مانند کبوتر مسافر (Ectopistes migratorius) که زمانی جمعیت آن به ۳ تا ۵ میلیارد تخمین زده میشد و در سال ۱۹۱۴ منقرض شد، نشاندهنده اثرات مخرب بلندمدت فعالیتهای انسانی بر پرندگان است.
علل احتمالی "بحران پرندگان" (Birdemic)
محققان برای درک بهتر این روند نگرانکننده، دادههای مربوط به کاهش جمعیت پرندگان را با عوامل محیطی بالقوه مانند تغییرات دما، میزان بارش و تغییرات پوشش گیاهی مقایسه کردند. نتایج نشان داد که شتابگیری کاهش جمعیت پرندگان با گسترش مزارع وسیع و افزایش مصرف کودها و سموم دفع آفات همزمان بوده است؛ همگی اینها نشانههایی از تشدید فعالیتهای کشاورزی هستند.
این الگو با تحقیقاتی که در اروپا انجام شده و نشان میدهد تشدید فعالیتهای کشاورزی تأثیر منفی بر تنوع گونههای پرندگان داشته است، همخوانی دارد. کشاورزی فشرده میتواند زیستگاههای سنتی پرندگان را از بین ببرد، تغییر دهد یا تکهتکه کند. اگرچه میزان زمینهای مورد استفاده برای کشاورزی در آمریکا از دهه ۱۹۸۰ تغییر چشمگیری نداشته است، اما ساختار مزارع دستخوش تغییر شده؛ مزارع متوسط کاهش یافته و عملیات کشاورزی به سمت عملیات بزرگتر و متمرکزتر سوق پیدا کرده است. این تغییرات در شیوههای کشاورزی، به جای افزایش صرف زمینهای زراعی، میتواند عامل اصلی کاهش جمعیت پرندگان باشد.
فرانسوا لروی، نویسنده اصلی این تحقیق و پژوهشگر فوق دکتری در رشته بومشناسی کلان در دانشگاه ایالتی اوهایو، اظهار داشت که با توجه به یافتههای مطالعه جدید، مشخص کردن دقیق تمرین یا روش خاص کشاورزی که بیشترین آسیب را به پرندگان وارد میکند، دشوار است. با این حال، او به مطالعات پیشین اشاره کرد که نشان میدهند استفاده از سموم دفع آفات یکی از مظنونان اصلی در این میان است.
مطالعهای که در سال ۲۰۲۳ در مجله PNAS منتشر شد، تأیید کرد که استفاده از آفتکشها و کودها عامل کلیدی در تشدید فعالیتهای کشاورزی و فشار اصلی بر جمعیت پرندگان، بهویژه پرندگانی که از بیمهرگان تغذیه میکنند، بوده است. بسیاری از گونههای پرندهای که در حال ناپدید شدن هستند، به حشرات وابسته به غذا هستند و این حشرات نیز به دلیل استفاده از آفتکشها در معرض کاهش شدید قرار دارند. علاوه بر این، برخی پرندگان ممکن است مستقیماً آفتکشها را مصرف کنند.
تأثیرات احتمالی و نقاط روشن
لروی ابراز امیدواری کرد که کشاورزان دیدگاه خود را در مورد ارتباط میان تشدید فعالیتهای کشاورزی و کاهش جمعیت پرندگان به اشتراک بگذارند. او و همکارانش همچنین در مطالعه خود اشاره کردند که کشاورزی با کاهش پوشش گیاهی و تغییر خواص آن، باعث گرم شدن محیط میشود که این امر میتواند اثرات گرمایش جهانی را بر پرندگان تشدید کند.
هرچند یافتههای این تحقیق عمدتاً خبرهای ناخوشایندی برای پرندگان به همراه داشت، اما نقاط امیدی نیز در آن یافت میشود. به عنوان مثال، محققان افزایش محلی در جمعیت پرندگان جنگلی را مشاهده کردند که احتمالاً ناشی از احیای زمینهای کشاورزی قدیمی و تبدیل آنها به جنگل بوده است. همچنین، یک منطقه کوچک در شمال مرز آمریکا و کانادا وجود داشت که در آن فراوانی کلی پرندگان افزایش یافته بود؛ تنها منطقهای که این اتفاق در آن رخ داد. با این حال، لروی اذعان داشت که دلیل این امر برای او نامشخص است.
او افزود: "این به این معنا نیست که کانادا وضعیت بهتری دارد، زیرا اگر به سایر مناطق کانادا نگاه کنید، کاهشهای قابل توجهی در آنجا نیز رخ داده است." این جمله نشان میدهد که پدیده کاهش جمعیت پرندگان، اگرچه در برخی مناطق شتاب بیشتری دارد، اما یک چالش گسترده و پیچیده زیستمحیطی است که نیازمند رویکردهای چندوجهی برای حل آن هستیم.
