در سال ۲۰۲۱، اسناد داخلی منتشر شده توسط فرانسیس هاوگن، کارمند سابق متا (که پیش از این فیسبوک نام داشت)، نشان داد که این شرکت از آسیبهای وارده به کاربران خود آگاه بوده است. این مدارک فاش کردند که فیسبوک از تشدید مشکلات مربوط به تصویر بدنی در نوجوانان توسط اینستاگرام مطلع بوده، اما این موضوع را در انظار عمومی کماهمیت جلوه داده است. هاوگن در جلسه استماعی در پارلمان اروپا در تاریخ ۸ نوامبر ۲۰۲۱ اظهار داشت: «رهبری شرکت راههایی برای ایمنتر کردن فیسبوک و اینستاگرام را میداند، اما تغییرات لازم را اعمال نخواهد کرد، زیرا سود عظیم خود را بر مردم ترجیح داده است.» این افشاگریها بازتاب گستردهای در رسانههای بینالمللی داشت و بحثهایی را در مورد مسئولیت پلتفرمهای دیجیتال در حفاظت از حقوق کاربران برانگیخت.
این موضوع سوالاتی را در مورد ماهیت این حقوق و میزان آسیبپذیری کاربران آنلاین مطرح میکند. یورونیوز در برنامه «تک تاکس» (Tech Talks) این پرسشها را با حضور گلوریا گونزالس فوستر، استاد پژوهشی در دانشگاه آزاد بروکسل با تخصص در حوزه دیجیتالیسازی و حقوق، و سیلویا سمنزین، پژوهشگر در سازمان غیرانتفاعی اروپایی AI Forensics با پیشینهی جامعهشناسی دیجیتال، مورد بررسی قرار داد.
حقوق دیجیتال چیست؟
چه افراد در فضای آنلاین حضور داشته باشند و چه نداشته باشند، از حقوقی برخوردارند که باید محترم شمرده شود. گونزالس فوستر توضیح میدهد: «حقوق دیجیتال اصطلاح غیررسمی است که ما برای اشاره به حقوقی که در هنگام آنلاین بودن داریم، به کار میبریم. برخی از این حقوق، حقوق بشر سنتی هستند؛ حقوقی که ما به دلیل انسان بودنمان داریم، مانند حق آزادی بیان و حق زندگی خصوصی.»
همانند محیطهای آفلاین، برخی افراد در پلتفرمهای دیجیتال نسبت به دیگران در معرض نقض حقوق خود آسیبپذیرتر هستند. سمنزین در مصاحبه با یورونیوز اظهار داشت: «در صدر خط تبعیض، زنان قرار دارند، و پس از آنها جامعه LGBTQ+، مهاجران و افرادی که به دلیل قومیت، مذهب و غیره مورد تبعیض قرار میگیرند.»
گاهی اوقات، سوءاستفاده از حقوق دیجیتال آشکار است و خبرساز میشود، مانند گروه فیسبوکی ایتالیایی «Mia Moglie» با ۳۲ هزار عضو، که در آن مردان به مدت شش سال تصاویر خصوصی همسران خود را بدون رضایت آنها به اشتراک میگذاشتند. در مواقع دیگر، تبعیض ظریفتر است، مانند حذف گروههای اقلیت خاص از فید خبری یک کاربر. سمنزین توضیح میدهد: «الگوریتمها تصمیم میگیرند که صدای چه کسی برجستهتر باشد، داستان چه کسی توجه بیشتری دریافت کند، چه کسی حق صحبت کردن دارد و چه کسی سانسور میشود.»
پلتفرمها چه اقداماتی میتوانند برای امنتر کردن شبکههای اجتماعی انجام دهند؟
یکی از راههایی که پلتفرمهای دیجیتال میتوانند کاربران را ایمنتر کنند، از طریق تعدیل محتوا (content moderation) است. با این حال، از آنجایی که شرکتهای رسانههای اجتماعی شفافیت چندانی ندارند، درک چگونگی عملکرد این فرآیند اغلب دشوار است.
سمنزین توضیح داد که در پلتفرمهای اصلی، تعدیل محتوا معمولاً هم توسط انسانها و هم توسط ابزارهای خودکار انجام میشود، اما تعداد دقیق هر یک نامشخص است. علاوه بر این، وی تأکید کرد که درک نحوه آموزش تعدیلکنندگان انسانی و خودکار و چگونگی اتخاذ تصمیمات توسط آنها دشوار است. سمنزین افزود: «پاسخ واقعی این است که ما به شفافیت بسیار بیشتری در مورد این فرآیندها نیاز داریم.»
در این میان، مباحثی مانند استفاده از هوش مصنوعی در تعدیل محتوا و چالشهای مرتبط با آن نیز مطرح است. به عنوان مثال، الگوریتمها ممکن است دچار سوگیری باشند و ناخواسته منجر به سانسور یا برجستهسازی نامناسب محتوا شوند.
دولتها چه اقداماتی میتوانند برای امنتر کردن شبکههای اجتماعی انجام دهند؟
دولتها میتوانند با اعمال مقررات بر شرکتهای رسانههای اجتماعی، تلاش کنند پلتفرمها را امنتر سازند. اتحادیه اروپا (EU)، به عنوان مثال، چندین قانون در این زمینه دارد، از جمله مقررات عمومی حفاظت از دادهها (GDPR)، که هر زمان که دادههای شخصی پردازش شوند، اعمال میشود.
گونزلز فوستر در مورد GDPR میگوید: «شما باید حقوقی را به شخص ذینفع داده بدهید، و سپس یک مرجع حفاظت از داده وجود خواهد داشت که بر حسن انجام امور و رعایت قوانین نظارت میکند.» با این حال، مشکل این نوع مقررات این است که برای ایجاد تغییرات پایدار زمان زیادی لازم است، زیرا شرکتهای بزرگ فناوری اغلب با تحریمهای اعمال شده بر خود مخالفت میکنند.
گونزلز فوستر توضیح داد: «ما سالهاست که GDPR را اجرا میکنیم. مدتهاست که به ما گفته میشود 'صبر کنید، در نهایت کارساز خواهد شد'، اما مشاهده تأثیر مستقیم آن زمان زیادی برده است.» علاوه بر این، گونزالس فوستر خاطرنشان کرد که GDPR به دلیل بحثها در نهادهای اتحادیه اروپا در حال تغییر است، که میتواند تأثیرات این مقررات را بیشتر به تأخیر بیندازد.
وی توضیح داد: «بسیاری از این تغییرات مربوط به ظهور هوش مصنوعی است، با این ایده که همه ما میخواهیم از هوش مصنوعی استفاده کنیم، و سپس شاید باید چشم خود را بر حفاظت از دادهها ببندیم.» قانون هوش مصنوعی اتحادیه اروپا که در سال ۲۰۲۴ اجرایی شد، برخی از بخشهای GDPR را تغییر داده است. همچنین، تغییرات بیشتری با «دیجیتال اونیباس» (digital Omnibus)، مجموعهای از اقدامات که در حال حاضر در بروکسل برای سادهسازی قوانین هوش مصنوعی مورد بحث قرار دارد، در نظر گرفته شده است. با این حال، طبق گفته گونزالس فوستر، این اصلاحات خطرناک هستند: «از آنجایی که همه ما میخواهیم از هوش مصنوعی استفاده کنیم، باید نهایت دقت را داشته باشیم و بیش از هر زمان دیگری مراقب کاری باشیم که با دادههای شخصی انجام میدهیم.»
کاربران چه اقداماتی میتوانند برای حفاظت از حقوق خود انجام دهند؟
کاربران پلتفرمهای رسانههای اجتماعی نیز میتوانند اقداماتی برای حفاظت از حقوق خود انجام دهند. گونزالس فوستر توضیح داد: «همه ما حق داریم از شرکتهای رسانههای اجتماعی بپرسیم: 'چه اطلاعاتی درباره من دارید؟ فکر میکنید من چه کسی هستم؟'»
دسترسی به این دادهها و اطلاعات ممکن است نیازمند زمان و تلاش قابل توجهی باشد و به گفته گونزالس فوستر، «نباید از افراد عادی انتظار داشت که به طور مداوم از خود در فضای آنلاین دفاع کنند.» با این حال، وی خاطرنشان کرد که برای تسهیل روند دادرسی، سازمانهای غیردولتی (NGOs) وجود دارند که مسئولیت دعاوی حفاظت از دادهها را بر عهده گرفته و از شکایات جمعی برای پاسخگو نگه داشتن شرکتهای بزرگ فناوری استفاده میکنند. این رویکردها، هرچند که زمانبر هستند، گامی مهم در جهت ایجاد تعادل بین منافع پلتفرمها و حقوق کاربران محسوب میشوند.
