تحقیقات جدید حاکی از آن است که واکسن زونا، علاوه بر پیشگیری از بیماری دردناک زونا، ممکن است نقش مهمی در کاهش خطر ابتلا به زوال عقل (دمانس) ایفا کند. این یافتهها که از مطالعات طبیعی و اپیدمیولوژیک در کشورهای مختلف به دست آمدهاند، زوایای تازهای را به بحث پیرامون فواید بالقوه واکسیناسیون باز کرده و ضرورت توجه بیشتر به سلامت مغز از طریق روشهای پیشگیرانه را برجسته میسازد.
در مطالعهای که در ماه گذشته میلادی در ژورنال JAMA منتشر شد، بیش از ۱۸ هزار فرد مسن در استرالیا که پس از اول نوامبر ۲۰۱۶ واکسن زوسترکس (Zostavax) را دریافت کرده بودند، مورد پیگیری قرار گرفتند. نتایج این تحقیق پس از حدود ۷.۴ سال نشان داد که ۵.۵ درصد از افرادی که واجد شرایط دریافت واکسن رایگان نبودند (افراد ۸۰ سال به بالا)، به زوال عقل مبتلا شدند، در حالی که این رقم در گروه واجد شرایط (افراد ۷۰ تا ۷۹ سال) تنها ۳.۷ درصد بود. این اختلاف ۱.۸ درصدی، اولین سرنخ جدی از ارتباط احتمالی بین واکسیناسیون زونا و کاهش ریسک دمانس را ارائه داد.
اهمیت مطالعات طبیعی و نتایج تکمیلی
ماه گذشته همچنین مطالعه دیگری در نشریه The Lancet Neurology نتایج مشابهی را در کانادا گزارش کرد. این تحقیق نیز افت تقریبی ۲ درصدی در میزان ابتلا به زوال عقل را پس از اجرای برنامه واکسیناسیون زونا در این کشور مشاهده نمود. این همخوانی نتایج در مطالعات مستقل، اعتبار یافتهها را به طور قابل توجهی افزایش میدهد.
اریک توپول، متخصص برجسته پزشکی مولکولی، اشاره کرده است که اگر دارویی بتواند خطر ابتلا به زوال عقل را ۲۰ درصد کاهش دهد، یک پیشرفت بزرگ محسوب میشود. با این حال، دادههای مربوط به واکسن زونا تاکنون با چنین استقبالی مواجه نشده است. این در حالی است که شواهد روزافزون نشان میدهند که تأثیر واکسن ممکن است حتی بیشتر از این نیز باشد، چرا که یافتههای فعلی ممکن است اثر واکسن قدیمیتر زوسترکس را نشان دهند و با ظهور واکسنهای جدیدتر و مؤثرتر مانند شینگِریکس (Shingrix)، این اثر محافظتی علیه زوال عقل احتمالاً قویتر خواهد بود.
واکسن شینگِریکس و کاهش چشمگیر خطر زوال عقل
در سال ۲۰۲۴، مطالعهای در نشریه Nature Medicine به مقایسه میزان زوال عقل در بیش از ۲۰۰ هزار نفر در ایالات متحده پرداخت که قبل یا بعد از جایگزینی زوسترکس با شینگِریکس واکسینه شده بودند. نتایج نشان داد که واکسیناسیون با شینگِریکس در مقایسه با زوسترکس، با ۱۷ درصد افزایش در «زمان بدون دمانس» همراه بوده است. این بدان معناست که افراد واکسینه شده با شینگِریکس، مدت زمان بیشتری را بدون ابتلا به زوال عقل سپری کردهاند.
یک تحقیق دیگر که این ماه در Nature Communications منتشر شد، این یافتهها را بیش از پیش تأیید کرد. پژوهشگران کالیفرنیایی با مقایسه نزدیک به ۶۶ هزار نفر که واکسن شینگِریکس دریافت کرده بودند و بیش از ۲۶۰ هزار فرد کنترل واکسینه نشده، دریافتند که گروه واکسینه شده، ریسک ابتلا به زوال عقل را تا ۵۱ درصد کمتر از گروه کنترل تجربه کردهاند. این کاهش چشمگیر، پتانسیل واکسن شینگِریکس را در محافظت از سلامت مغز به سطوح جدیدی ارتقا میدهد.
مکانیسم احتمالی اثرگذاری واکسن
با توجه به این یافتههای مستمر، این پرسش اساسی مطرح میشود که واکسن چگونه باعث پیشگیری از موارد زوال عقل میشود. متأسفانه، محققان هنوز به پاسخ قطعی نرسیدهاند. با این حال، فرضیه غالب این است که واکسن با تقویت پاسخ ایمنی بدن علیه ویروس واریسلا زوستر (عامل بیماری زونا و آبله مرغان) و جلوگیری از فعالسازی مجدد آن، التهاب عمومی مغز را که میتواند به توسعه زوال عقل کمک کند، کاهش میدهد.
این ویروس پس از ابتلا به آبله مرغان، در گانگلیونهای عصبی بدن باقی میماند و با تضعیف سیستم ایمنی، میتواند دوباره فعال شده و باعث بروز زونا شود. فعالسازی مجدد این ویروس، بهویژه در افراد مسن، ممکن است واکنشهای التهابی در سیستم عصبی مرکزی ایجاد کند که به مرور زمان به سلولهای عصبی آسیب رسانده و در نهایت به اختلالات شناختی و زوال عقل منجر شود. واکسنها با آمادهسازی سیستم ایمنی برای مقابله مؤثر با این ویروس، از فعالسازی مجدد و متعاقب آن، از التهاب عصبی جلوگیری میکنند.
تحلیل اثرگذاری (Impact Analysis)
ارتباط احتمالی کشف شده بین واکسن زونا و کاهش خطر زوال عقل، پیامدهای قابل توجهی برای سلامت عمومی دارد. اگر این یافتهها در مطالعات آینده تأیید شوند، میتوانند رویکرد به واکسیناسیون زونا را تغییر داده و آن را از یک اقدام پیشگیرانه صرفاً برای بیماری زونا، به یک استراتژی مهم در مبارزه با زوال عقل تبدیل کنند. این امر میتواند به کاهش بار سنگین بیماریهای عصبی-شناختی بر جوامع، سیستمهای بهداشتی و زندگی افراد کمک شایانی نماید.
همچنین، این یافتهها بر اهمیت تحقیقات بیشتر در زمینه اثرات جانبی واکسنها بر سایر جنبههای سلامت، بهویژه سلامت مغز، تأکید دارند. با توجه به افزایش امید به زندگی و شیوع فزاینده زوال عقل در سراسر جهان، هر راهکار پیشگیرانهای که بتواند این روند را معکوس کند، ارزشمند است. لذا، توصیه به واکسیناسیون زونا، بهویژه با واکسنهای نسل جدید مانند شینگِریکس، ممکن است نه تنها برای پیشگیری از زونا، بلکه به عنوان یک اقدام حمایتی برای حفظ سلامت شناختی در دوران سالمندی، مورد توجه قرار گیرد.
