امیر کریمی - گروهی از پژوهشگران اعماق دریا در طی اکتشافاتی در کوههای زیردریایی نزدیک جزایر گالاپاگوس، موفق به کشف گونهای جدید از اختاپوس شدهاند که اندازه آن به قدری کوچک است که به راحتی در کف دست جای میگیرد. این کشف علمی مهم، دریچهای تازه به سوی شناخت تنوع زیستی ناشناخته در اعماق اقیانوسها گشوده است.
اولین مشاهده این موجود دریایی شگفتانگیز توسط یک اختاپوس ماده در سال ۲۰۱۵ و در جریان یک سفر تحقیقاتی با کشتی E/V Nautilus و با همکاری بنیاد چارلز داروین (CDF) و ریاست پارک ملی گالاپاگوس صورت گرفت. دانشمندان در حال هدایت یک وسیله نقلیه کنترل از راه دور (ROV) در بستر دریا، در عمق تقریبی ۱۷۷۳ متری (۵۸۰۰ فوت) زیر سطح آب بودند که دوربین ROV متوجه یک لکه آبی رنگ شد. این لکه، به سرعت به یکی از جذابترین اکتشافات جانورشناسی سالهای اخیر تبدیل شد.
کشف گونه جدید اختاپوس در اعماق گالاپاگوس
مشاهدات اولیه و شگفتی دانشمندان
تصاویر و صداهای ضبط شده توسط ROV، حاکی از هیجان و شگفتی اولیه دانشمندان در مواجهه با این موجود غیرمنتظره است. فریادهایی چون «آبی است!» و «شبیه عروسکهای پولیشی است!» نشاندهنده زیبایی و تازگی این کشف بود. تیم تحقیقاتی، علاوه بر این اختاپوس، دو نمونه دیگر با اندازهای مشابه (در حدود توپ گلف) را نیز مشاهده و ثبت کردند. این مشاهدات اولیه، نشاندهنده حضور جمعیتی از این گونه در منطقه بود.
این اختاپوسها که رنگ بدنشان عمدتاً آبی و شفاف است، با توجه به اندازه کوچک و ظاهر منحصر به فردشان، توجه متخصصان را به سرعت جلب کردند. رنگ آبی روشن و شفافیت بدن، که در نور ROV به خوبی نمایان بود، یکی از ویژگیهای بارز این گونه جدید محسوب میشود. تحقیقات بعدی برای تعیین دقیق گونه و طبقهبندی آن، ضروری به نظر میرسید.
فرآیند جمعآوری و شناسایی گونه جدید
اولین اختاپوس مشاهده شده، به همراه نمونههای دیگری از گونههای جانوری اعماق دریا، توسط ROV جمعآوری و به ایستگاه تحقیقاتی چارلز داروین در جزیره سانتا کروز منتقل شد. پژوهشگران بنیاد چارلز داروین در ابتدا در مورد ماهیت دقیق این موجودات تردید داشتند. به همین دلیل، با دکتر جنت وایت، متخصص برجسته اختاپوسها در موزه فیلد شیکاگو، تماس گرفته شد. دکتر وایت که نویسنده اصلی مطالعه منتشر شده در مجله Zootaxa بود، بلافاصله متوجه اهمیت این کشف شد.
او در این باره میگوید: «در همان نگاه اول، فهمیدم که با چیزی واقعاً خاص روبرو هستیم. قبلاً هرگز چیزی شبیه به آن ندیده بودم.» این اظهار نظر، نشاندهنده منحصر به فرد بودن و جدید بودن این گونه از دیدگاه یک متخصص باتجربه است. فرآیند شناسایی گونه جدید، نیازمند بررسیهای دقیق و تخصصی بود.
نامگذاری و ویژگیهای علمی گونه جدید
بدن اختاپوس جمعآوری شده، با دقت نگهداری و برای بررسیهای بیشتر به شیکاگو ارسال شد. دکتر وایت، به جای کالبدشکافی، با استفاده از آزمایشگاه اشعه ایکس موزه فیلد، اسکنهای میکرو-سیتی (micro-CT scans) دقیقی از آن تهیه کرد. این روش به حفظ نمونه و در عین حال، بررسی جزئیات ساختاری آن کمک شایانی نمود. گونه جدید، به افتخار محل کشف آن، Microeledone galapagensis نامگذاری شد.
طبقهبندی این گونه در جنس Microeledone، نشاندهنده نزدیکی آن به گونه Microeledone mangoldi (اختاپوس کوتوله دندانشمشیری) است. پوست صاف، دندان بزرگrachidian و اندام قیفی بزرگ، از ویژگیهایی هستند که Microeledone galapagensis را در این جنس قرار میدهند. تفاوت اصلی بین این دو گونه، در توزیع رنگ در داخل گوشته (mantle) آنهاست.
ویژگیهای متمایز کننده و اهمیت کشف
سایر ویژگیهای متمایز کننده Microeledone galapagensis شامل اندازه بسیار کوچک، تعداد کم بادکشهای بازو و عدم وجود کیسه جوهر است. این خصوصیات، آن را از بسیاری از اختاپوسهای شناخته شده متمایز میسازد. دکتر وایت در این باره میافزاید: «اینها اختاپوسهای کوچکی هستند که در اعماق دریا زندگی میکنند و تقریباً هیچکس در کره زمین تاکنون آنها را ندیده است. احساس خوشبختی میکنم که توانستم با آنها کار کنم.»
این اکتشاف، بار دیگر بر گستردگی ناشناخته اقیانوسها و نیاز به تحقیقات بیشتر تأکید دارد. دکتر وایت در ادامه بیان میکند: «اگر تمام خشکیهای زمین را به هم بچسبانیم، باز هم نمیتوانیم اقیانوس آرام را بپوشانیم. اقیانوسها بسیار وسیع هستند و هنوز چیزهای زیادی برای کاوش وجود دارد.» این سخنان، اهمیت سرمایهگذاری در تحقیقات دریایی و اکتشافات اعماق آب را برجسته میسازد.
تحلیل تاثیر
کشف گونه جدید Microeledone galapagensis، صرفاً یک رویداد جانورشناسی نیست، بلکه پیامدهای گستردهتری برای علم دارد. این اکتشاف، درک ما از تنوع زیستی در محیطهای اکولوژیکی چالشبرانگیز مانند کوههای زیردریایی را افزایش میدهد. همچنین، این یافته، بر اهمیت مناطق حفاظتشده دریایی مانند پارک ملی گالاپاگوس و لزوم حفاظت از این اکوسیستمهای بکر تأکید میکند. از منظر علمی، مطالعه ویژگیهای فیزیولوژیکی و ژنتیکی این اختاپوس مینیاتوری میتواند اطلاعات ارزشمندی در مورد سازگاری با فشار بالا، دمای پایین و کمبود نور در اعماق دریا ارائه دهد. این دانش میتواند در تحقیقات بیوتکنولوژی و توسعه فناوریهای نوین نیز کاربرد داشته باشد.
