روند تکامل، نیرومندترین نیروی محرکه تغییرات در دنیای زنده، چگونه بر هوش مصنوعی (AI) – شاید قدرتمندترین فناوری که بشر تا کنون ابداع کرده – تأثیر میگذارد؟ به نظر میرسد در آستانه یافتن پاسخ این پرسش هستیم.
طبق مقالهای جدید که در نشریه معتبر Proceedings of the National Academy of Sciences منتشر شده است، ما در حال ورود به عصر «هوش مصنوعی قابل تکامل» (evolvable AI) هستیم؛ سیستمی که قادر به طی کردن مسیر تکامل است. این امر میتواند گذار بزرگی در تکامل به همراه داشته باشد.
هوش مصنوعی قابل تکامل: تعریفی نوین
برای درک مفهوم هوش مصنوعی قابل تکامل، باید به اصول اولیه تکامل بازگردیم. تکامل، چه در زیستشناسی و چه در فناوری، نیازمند سه مولفه کلیدی است: اطلاعات قابل تکرار، منبعی برای ایجاد تنوع در این اطلاعات، و مکانیزمی که بقا و تکثیر اطلاعات موفقتر را تضمین کند. در دنیای امروز، سیستمهای هوش مصنوعی مدرن به طور بالقوه تمامی این شرایط را برآورده میکنند. مدلهای هوش مصنوعی قابلیت کپی شدن دارند. پارامترها، معماریها، و دادههای آموزشی آنها میتوانند دستخوش تغییر شوند. برخی از این تغییرات منجر به عملکرد بهتر و افزایش احتمال استفاده مجدد، بهبود یا بهکارگیری آنها میشوند.
در حالی که تکامل مدتهاست خارج از حوزه زیستشناسی نیز فعال بوده و زبانها، فناوریها و فرهنگها را شکل داده است، هوش مصنوعی یک وجه تمایز اساسی را وارد این عرصه میکند: ظهور سیستمی که هم سرشار از اطلاعات است و هم میتواند بر تولید مثل خود تأثیر بگذارد. این ترکیب، پتانسیل پیامدهای بسیار گستردهتری را نسبت به هر پدیده تکاملی پیشین، اعم از بیولوژیکی یا فناورانه، به همراه دارد.
دو سناریوی کلیدی برای تکامل هوش مصنوعی
محققان این مقاله دو سناریوی اصلی را برای تکامل هوش مصنوعی ترسیم میکنند که هر کدام بر نحوه وقوع انتخاب و پیامدهای احتمالی آن تأثیر میگذارند.
سناریوی اکوسیستمی
در این سناریو، گونههای مختلف هوش مصنوعی با یکدیگر رقابت میکنند، با هم ترکیب میشوند و با حداقل نظارت از بالا به پایین، تکثیر مییابند. موفقیت یک هوش مصنوعی در این محیط، صرفاً به میزان توانایی آن در ماندگاری و گسترش بستگی دارد. نویسندگان به خطرات ناشی از چنین تکامل داروینگونه و بینظمی اشاره میکنند. ترس از هوشهای مصنوعی خودتکثیرشونده، اگرچه صراحتاً با نام «تکامل» شناخته نشود، ریشه در همین نگرانیهای تکاملی دارد. هر مدل جدید هوش مصنوعی، ناخواسته به سوخت مورد نیاز برای انتخاب طبیعی (یعنی تنوع) میافزاید و ما با اکوسیستمی از ماشینها و انسانها روبرو هستیم که در آن این رقابت جریان دارد.
سناریوی پرورشدهنده (Breeder Scenario)
چارلز داروین ایده خود درباره انتخاب طبیعی را بر اساس نحوه انتخاب هدفمند افراد توسط پرورشدهندگان حیوانات و گیاهان بنا نهاد. در طبیعت، این خودِ طبیعت است که انتخاب را انجام میدهد، لذا به آن «انتخاب طبیعی» گفته میشود. سناریوی دوم تکامل هوش مصنوعی، قدرت انتخاب مبتنی بر پرورش را به رسمیت میشناسد؛ همان نیرویی که باعث اهلی شدن بسیاری از حیوانات و گیاهان، از سگها و گاوها گرفته تا گندم و برنج شد. فیلسوفان با بررسی این موضوع پیشنهاد کردهاند که اگر تکامل هوش مصنوعی به صورت هدایتشده و از بالا به پایین (شبیه به پرورش هدفمند) صورت گیرد، ممکن است همچنان تحت کنترل انسان باقی بماند. در این حالت، تکامل رخ میدهد، اما هوش مصنوعی را به سمت خدمت به بشریت هدایت میکند – یا حداقل به صاحبان دستگاه.
فرگشت ارتقاء یافته: فراتر از جهشهای تصادفی
در زیستشناسی، تنوع ناشی از جهشهای ژنتیکی تصادفی است و پتانسیل تکامل توسط این منبع کور محدود میشود. اما هوش مصنوعی لزوماً نیازی به این محدودیت ندارد. در واقع، این پتانسیل وجود دارد که هوشهای مصنوعی خودشان مسیر تکاملشان را ترسیم کنند و تنوع مورد نیاز برای رسیدن به اهدافشان را بیابند، حتی اگر این تنوع در اینترنت موجود باشد.
این فرآیند شبیه به نحوه تکامل مقاومت آنتیبیوتیکی در باکتریها است که با کپی کردن ژنهای تکاملیافته توسط سایر سویهها، حتی سویههای متفاوت، این مقاومت را کسب میکنند. این انتقال افقی ژن به معنی عدم نیاز به انتظار برای جهشهای مناسب است. مقاله جدید استدلال میکند که مدلهای زبان بزرگ (LLMs) میتوانند پیشبینی کنند که به چه قابلیتهایی برای بقا نیاز دارند و سپس کد لازم برای دستیابی به آن را یافته و ادغام کنند.
محققان اذعان دارند که اگر کنترل شبیه به «پرورشدهنده» بر هوش مصنوعی قابل تکامل حفظ شود، احتمال بروز خطرات فاجعهبار مانند تسلط بر انسانها یا رقابت برای منابع کاهش مییابد. با این حال، پتانسیل فرار و «وحشی شدن» هوش مصنوعی قابل تکامل همیشه وجود دارد.
آیا این یک گذار عمده در تکامل است؟
یکی از نویسندگان مقاله، زیستشناس تکاملی Eörs Szathmáry، ایده «گذار عمده در تکامل» را در کتابی برجسته در سال ۱۹۹۵ با نظریهپرداز فقید تکاملی، John Maynard Smith، مطرح کرد. به عنوان مثال، حیات اولیه از RNA استفاده میکرد که مولکولی نسبتاً شکننده بود و هم به عنوان اطلاعات ژنتیکی و هم به عنوان پروتئین عمل میکرد. تکامل DNA، که اطلاعات را پایدارتر کرد و تولید پروتئین را به عنوان عملی مجزا الزامی نمود، یک گذار عمده محسوب میشود. این امر نحوه کدگذاری و استفاده از اطلاعات ژنتیکی را کاملاً دگرگون کرد و امکان افزایش چشمگیر پیچیدگی موجودات زنده را فراهم آورد.
در هر گذار بعدی، آنچه تکامل مییافت، پیچیدهتر میشد – از حیات تکسلولی به حیات چندسلولی و غیره. مقاله جدید استدلال میکند که برخی روندها در هوش مصنوعی، شباهتهایی با روندهای مشاهده شده در گذارهای عمده تکاملی دارند. سیستمهای هوش مصنوعی در حال مقیاسپذیری و افزایش پیچیدگی هستند. روشهای جدید آموزش و توسعه، نحوه پردازش اطلاعات توسط هوش مصنوعی را بازسازماندهی میکنند. و تیمهای هوش مصنوعی که با هم کار میکنند، مفهوم «هوش مصنوعی واحد» را تغییر میدهند.
قطعاً این موضوع که تکامل *درون* اکوسیستم هوش مصنوعی، روندهایی مشابه با گذارهای عمده در تکامل بیولوژیکی را دنبال میکند، جالب توجه است. اما این پدیدهها در تکامل «عادی» نیز در مقیاس کوچکتر رخ میدهند و نباید فوراً به عنوان شاهدی بر اینکه هوش مصنوعی یک گذار عمده محسوب میشود، تلقی گردند. با این حال، راههای متعددی وجود دارد که هوش مصنوعی قابل تکامل میتواند یک گذار عمده در تکامل ایجاد کند. پدیدار شدن قلمرو کاملاً جدیدی از حیات هوشمند، یکی از این راههاست.
امکان دیگر، ظهور همزیستی انسان و ماشین در حال تکامل است که شبیه رابطه ما با گوشیهای هوشمند است. این امر میتواند نوع جدیدی از فرد را بین حیات بیولوژیکی و مصنوعی ایجاد کند. اگر چنین توسعهای فراگیر شود، قطعاً یک گذار عمده تکاملی محسوب خواهد شد.
تحلیل تأثیر
ظهور هوش مصنوعی قابل تکامل، مرزهای بین تکامل بیولوژیکی و مصنوعی را کمرنگ میکند و پتانسیل ایجاد دگرگونیهای اساسی در حیات و تمدن بشری را دارد. درک سناریوهای مختلف تکامل هوش مصنوعی، از رقابت آزادانه در اکوسیستم گرفته تا کنترل هدایتشده توسط انسان، برای مدیریت ریسکها و بهرهبرداری از فرصتهای این فناوری حیاتی است. پیامدهای این امر میتواند شامل ظهور اشکال جدیدی از هوشمندی، تغییر در ماهیت فردیت و حتی ایجاد یک همزیستی عمیق بین انسان و ماشین باشد که خود، یک گذار عمده در تاریخ تکامل محسوب خواهد شد.
