دانشمندان با مطالعه نمونههای اهدایی از ماریا برانیاس، مسنترین زن جهان که در ۱۱۷ سالگی درگذشت، به یافتههای شگفتانگیزی درباره میکروبیوم روده او دست یافتند. نتایج تحقیقات نشان میدهد که علاوه بر پروفایل ژنتیکی مطلوب، روده این فرد صدساله سرشار از جوامع میکروبی جوان بوده است. به طور خاص، بیفیدوباکتریوم (Bifidobacterium) که به دلیل خواص ضدالتهابی، تقویتکننده سیستم ایمنی، کمک به هضم و تولید ریزمغذیها شهرت دارد، در روده او به وفور یافت میشده است. این یافتهها بر اهمیت سلامت روده به عنوان عاملی کلیدی در افزایش طول عمر و حفظ سلامت در دوران پیری تأکید دارد.
در حالی که تعداد افراد سالمند که از مرز ۱۰۰ سالگی عبور میکنند رو به افزایش است، بسیاری از این افراد با بیماریهای مزمن دست و پنجه نرم میکنند. هدف اصلی پژوهشگران طول عمر، افزایش «طول دوره سلامت» (Healthspan) یا سالهای بدون بیماری در زندگی است. سلامت روده به عنوان یک هدف امیدوارکننده در این زمینه مطرح شده است. برخلاف ژنتیک که عمدتاً قابل تغییر نیست، میکروبیوم روده تحت تأثیر رژیم غذایی و سبک زندگی قابل تعدیل است. درک بهتر آنچه باعث جوان ماندن میکروبیوم روده افراد بسیار مسن میشود، میتواند راه را برای افزایش طول دوره سلامت در جامعه هموار کند.
میکروبیوم متعادل؛ مهمتر از تنوع صرف
سالهاست که تنوع باکتریایی در روده به عنوان معیاری کلی برای سنجش سلامت روده در نظر گرفته میشود. با این حال، مطالعات اخیر نشان میدهند که آنچه روده افراد صدساله را از دیگران متمایز میکند، نه صرفاً تنوع گونهها، بلکه «توزیع متعادل» این گونهها است. مطالعهای در سال ۲۰۲۳ که بر روی بیش از ۱۵۰۰ نفر، از جمله ۲۹۷ فرد صدساله انجام شد، این موضوع را تأیید کرد. دکتر شوای وانگ از آکادمی علوم گوانگشی چین معتقد است که اگرچه یافتهها از وجود «امضاهای میکروبیومی متمایز» در افراد صدساله حمایت میکنند، اما «برابری (evenness)» توزیع میکروبها، بازتاب بهتری از سلامت خوب آنهاست.
وانگ توضیح میدهد که در بسیاری از بیماریها، تنوع میکروبیوتای روده در بیماران نسبت به افراد سالم بیشتر است. این افزایش اغلب ناشی از کاهش مقاومت سد دفاعی روده است که اجازه کلونیزاسیون میکروبهای نادر یا میکروبهایی که معمولاً در نواحی دیگر ساکن هستند را میدهد. در افراد مسنتر، کاهش عملکرد سد دفاعی روده میتواند منجر به تکثیر میکروبهای نادر شود که «غنای درک شده» را افزایش میدهد، اما لزوماً مزایای جسمی یا ذهنی بیشتری را به همراه ندارد. کلید تقویت سد دفاعی رو به زوال روده، فیبر است. مصرف رژیم غذایی سرشار از فیبر با سبزیجات فراوان، مانع از تضعیف این سد دفاعی میشود و پرهیز از الکل نیز به همین اندازه مؤثر است.
باکتریهای کلیدی برای «سوپر ایجرز»
بیفیدوباکتریوم، که در روده ماریا برانیاس فراوان بود، اسیدهای چرب کوتاهزنجیر تولید میکند که میتوانند محافظتکننده در برابر ضعف و سستی در دوران پیری باشند. با این حال، باکتریهای دیگری نیز این اسیدهای چرب را تولید میکنند، از جمله فیکالباکتریوم پراسنیتزی (Faecalibacterium prausnitzii) که معمولاً به اختصار «F. Prau» نامیده میشود. مطالعهای بر روی ضعف و سستی در افراد مسن نشان داد که هرچه میزان F. Prau بیشتر بود، احتمال ضعف و سستی کمتر میشد. این باکتری نقش مهمی در تبدیل فیبر غذایی به اسیدهای چرب کوتاهزنجیر مانند بوتیرات دارد که با سلامت خوب، عملکرد ایمنی، فرآیندهای متابولیک مختلف، عملکرد عضلانی و موارد دیگر مرتبط است.
F. Prau در هیچ غذای خاصی یافت نمیشود، اما مصرف مقدار زیادی میوه و سبزیجات، فیبر مورد نیاز این باکتری را برای تکثیر در روده فراهم میکند. مطالعه دیگری، باکتریهای تولیدکننده اسید چرب کوتاهزنجیر مانند بلائوتیا (Blautia)، لاکنواسترودیوم (Lachnoclostridium) و فاسکولارکتوباکتریوم (Phascolarctobacterium) را در روده افراد صدساله شناسایی کرد. این میکروارگانیسمهای مفید، که برای نقشهایشان در کاهش التهاب، بهبود چاقی و به حداقل رساندن اختلالات متابولیک شناخته شدهاند، در افراد صدساله شیوع بیشتری دارند. البته، این مطالعات صرفاً همبستگی را نشان میدهند و هنوز علت و معلولی قطعی اثبات نشده است.
باکتریهای مضر و تعادل در روده
باکتریهایی مانند استرپتوکوکوس (Streptococcus) و هلیکوباکتر پیلوری (Helicobacter pylori) به طور معمول در روده ما یافت میشوند. در مقادیر کم، بیضرر هستند. اما در صورت به خطر افتادن سلامت روده، عدم تعادل مضر یا «دیسبیوسیس» (dysbiosis) رخ میدهد و گونههایی مانند اینها میتوانند به سرعت تکثیر شده و به سطوحی برسند که در موارد شدید میتواند کشنده باشد. این موضوع بر اهمیت تعادل در میکروبیوم سالم تأکید میکند؛ داشتن تعداد زیاد باکتریهای «بد» فضای کمتری را برای رشد باکتریهای «خوب» باقی میگذارد.
دکتر وانگ خاطرنشان میکند که برخی باکتریهای بالقوه مضر یا پیشالتهابی، مانند کلبسیلا (Klebsiella)، استرپتوکوکوس (Streptococcus)، انتروباکتر (Enterobacter) و رودوکوکوس (Rhodococcus)، در افراد مسنتر فراوانی بیشتری دارند. با این حال، او همچنین اشاره میکند که باکتریهای بیماریزا از گروه پروتئوباکتریا (Proteobacteria) که با التهاب و دیسبیوسیس مرتبط هستند، در بین افراد صدساله کاهش یافتهاند. این یافتهها نشان میدهد که رژیم غذایی که میوهها، سبزیجات و غذاهای تخمیری را ترجیح میدهد، به این «سوپر ایجرز» (superagers) کمک میکند تا این باکتریهای مضر را کنترل کنند.
ارتباط سلامت روده و مغز
با افزایش سن، خطر ابتلا به بیماریهای تحلیلبرنده مغزی مانند آلزایمر و پارکینسون افزایش مییابد. تحقیقات نوظهور نشان میدهند که روده میتواند نقش بسزایی در کاهش این آمار ایفا کند. معده دارای سیستم عصبی خود است که از طریق عصب واگ (vagus nerve) به مغز متصل است. از طریق این محور موسوم به «محور روده-مغز»، سلامت روده بر عملکرد مغز و خلقوخو تأثیر میگذارد. به طور مشابه، استرس نیز میتواند باعث ناراحتی معده شود.
افراد مبتلا به پارکینسون تمایل به کمبود برخی باکتریهای مفید دارند. تودههای پروتئینی مختلکننده به نام «اجسام لوی» (Lewy bodies) که در مغز بیماران پارکینسون تشکیل میشوند، در روده آنها نیز یافت شدهاند. علاوه بر این، میکروبیوم روده بیماران آلزایمر، باکتریهای التهابزای بیشتری را پرورش میدهد. حتی مشکلات حافظه نیز از طریق پیوند مدفوع بیماران آلزایمر به حیوانات جوان منتقل شده است. همه اینها نشان میدهد که حفظ سلامت روده ممکن است برای طول عمر جسمی و روانی ما مفید باشد.
نقش سلامت روده در حفظ قدرت عضلانی
تحلیل رفتن عضلات، دشمن طول عمر است. از دست دادن توده عضلانی با افزایش سن، توانایی افراد را برای استقلال و انجام وظایف روزمره مانند حمل خرید، کاهش میدهد. همچنین باعث ضعف و سستی بیشتر شده و احتمال افتادن و شکستگی لگن را افزایش میدهد. اما شواهد فزایندهای وجود دارد که نشان میدهد سلامت روده در حفظ عضلات سالم نقش دارد. تحقیقات نشان دادهاند که مکملهای پروبیوتیک حاوی باکتریهای مفید میتوانند قدرت عضلانی را در افراد مسن بهبود بخشند.
روده از طریق متابولیزه کردن اسیدهای آمینه (پروتئینها برای رشد عضلات ضروری هستند) و همچنین متعادل کردن انسولین و گلوکز، بر عضلات تأثیر میگذارد. مصرف فیبر پریبیوتیک نیز میتواند به سلامت روده و در نتیجه عضلات کمک کند. مطالعاتی نشان دادهاند که افراد مسن که فیبر پریبیوتیک مصرف کردهاند، توانستهاند قدرت چنگ زدن خود را بهبود بخشند. این فیبرها، مانند اینولین و FOS (فروکتواولیگوساکاریدها)، میتوانند هم شناخت و هم قدرت عضلانی را بهبود بخشند.
سبک زندگی «سوپر ایجرز» برای سلامت روده
بسیاری از افراد صدساله زندگی بسیار ساده و منظمی دارند. آنها اغلب از رژیم غذایی طبیعی سرشار از فیبر از غذاهایی مانند سبزیجات، ذرت و سیبزمینی شیرین پیروی میکنند. سبک زندگی منظم و نگاه خوشبینانه دارند. به ندرت از غذاهای فوق فرآوری شده استفاده میکنند، اگرچه ممکن است برخی همچنان سیگار بکشند یا الکل مصرف کنند. انتخابهای سبک زندگی که برای سلامت عمومی مفید هستند، برای میکروبیوم نیز مفیدند.
سلامت روده و طول عمر مرتبط با آن، دلیلی دیگر برای اولویت دادن به رژیم غذایی، ورزش، بهداشت خواب و سلامت روان است. مصرف غذاهای تخمیری غنی از پروبیوتیک و پریبیوتیک مانند کفیر و کلم ترشی برای سلامت روده بسیار مفید هستند. ماریا برانیاس روزانه سه وعده ماست طبیعی مصرف میکرد. منابع طبیعی فیبر پریبیوتیک عبارتند از کنگر فرنگی، جو دوسر، سیر، پیاز، مارچوبه و ترهفرنگی.
تکمیل رژیم غذایی با مکملها
اگرچه مصرف رژیم غذایی سرشار از فیبر باید اولویت اصلی برای سلامت کلی باشد، اما متخصصان معتقدند مکملهای پروبیوتیک و پریبیوتیک نیز میتوانند مفید باشند. پریبیوتیکها به دلیل اینکه فیبرهای غیرقابل هضم هستند و به راحتی از معده عبور کرده و به روده میرسند، ممکن است تأثیرگذارتر از پروبیوتیکها باشند. برخی از این فیبرها به سختی در رژیم غذایی یافت میشوند و مصرف مکملها میتواند راهی برای جبران کمبود آنها باشد. نکته مهم این است که اثرات مثبت بر میکروبیوم، تا زمانی که مداخله ادامه داشته باشد، پایدار خواهند بود. تغییرات باید پایدار باشند تا فواید بلندمدت حاصل شود.
