کشف اخیر فسیلهای آروارهای دو گونه از هشتپاهای بالهدار، Nanaimoteuthis jeletzkyi و N. haggarti، که قدمت آنها به دوره کرتاسه پسین (حدود 100 تا 72 میلیون سال پیش) بازمیگردد، پرده از رازی شگفتانگیز برداشت: حضور شکارچیان رأس هرم غذایی در اقیانوسهای دوران دایناسورها، اختاپوسهای غولپیکری با طول تقریبی 19 متر (62 فوت) بوده است. این موجودات که در علم دیرینهشناسی با نام «اختاپوسهای کرتاسه» یا «کرکن کرتاسه» شناخته میشوند، نه تنها از نظر جثه با بزرگترین خزندگان دریایی همعصر خود رقابت میکردند، بلکه به دلیل تواناییهای شکارگری خود، جایگاهی بلامنازع در رأس هرم غذایی داشتند.
تحقیقات منتشر شده در مجله معتبر Science، با تحلیل فرسایش شدید بر روی آروارههای نمونههای بالغ، نشان میدهد که این هشتپاهای عظیمالجثه شکارچیان گوشتخوار فعالی بودهاند که قادر به خرد کردن صدفهای سخت و استخوانهای طعمههای خود بودهاند. این یافتهها تصویری نوین از اکوسیستمهای دریایی دوران مزوزوئیک ارائه میدهد و نشان میدهد که رقابت برای بقا تنها محدود به خزندگان و ماهیان غولپیکر نبوده، بلکه بیمهرگان غولپیکر نیز نقش حیاتی در این چرخه ایفا میکردند.
شکارچیان رأس هرم غذایی
قدرت و هوش در آروارههای غولپیکر
یاسو هیرو ایبا، استاد یار دانشگاه هوکایدو ژاپن و نویسنده اصلی این پژوهش، توضیح میدهد که این هشتپاها در اقیانوسهای دوران دایناسورها، در کنار خزندگان دریایی، ماهیان بزرگ، کوسهها، آمونیتها و دیگر جانوران بزرگ صدفدار زیست میکردند. Nanaimoteuthis با بهرهگیری از جثه عظیم و بازوهای بلند خود، طعمهها را به دام انداخته و سپس با آروارههای قدرتمند خود، صدفها و استخوانهای آنها را خرد میکرد. این موجودات نه تنها از نظر اندازه چشمگیر بودند، بلکه به عنوان شکارچیانی فعال و هوشمند، در بالاترین سطح شبکه غذایی دریایی فعالیت میکردند.
فرسایش نامتقارن مشاهده شده در آروارهها، حاکی از آن است که این موجودات در هنگام شکار، ترجیح یک سمت خاص را داشتهاند؛ رفتاری که مشابه «راستدستی» یا «چپدستی» در انسانها است. محققان معتقدند این ویژگی میتواند نشانهای از هوش بالای این غولهای باستانی باشد، چرا که این نوع رفتار جانبی (lateralised behaviour) در اختاپوسهای امروزی نیز مشاهده میشود که اغلب ترجیح مشخصی در استفاده از بازوها یا چشمهای خود دارند. این پیچیدگی رفتاری، در کنار ابعاد فیزیکی، جایگاه آنها را به عنوان شکارچیان برتر تثبیت میکند.
فناوری نوین در کشف فسیلها
یکی از نوآوریهای کلیدی در این پژوهش، استفاده از روش «کاوش دیجیتال فسیل» (digital fossil-mining) بوده است. در این روش، با استفاده از اسکنهای مقطعی، فضای داخلی سنگها به مجموعههای داده تصویری با وضوح بالا تبدیل شده و سپس با بهرهگیری از هوش مصنوعی، مدلهای سهبعدی فسیلها استخراج میگردد. این تکنیک پیشرفته، به دانشمندان اجازه داد تا 12 آرواره اختاپوس را که پیش از این در میان سنگها پنهان بودند، کشف کنند.
به گفته ایبا، این روش میتواند نرخ کشف فسیل را تا بیش از 10,000 برابر نسبت به روشهای سنتی افزایش دهد. این دستاورد نه تنها به کشف گونههای جدید کمک میکند، بلکه امکان تحلیل دقیقتر ساختارها و ویژگیهای فسیلهای کشف شده را نیز فراهم میآورد. در مورد این مطالعه خاص، این فناوری امکان بررسی جزئیات آروارهها و پی بردن به عادات غذایی و احتمالاً هوش این موجودات را میسر ساخت.
جایگاه در زنجیره غذایی و انقراض
اختاپوسهای غولپیکر کرتاسه، با طول تقریبی 19 متر، بدون شک جزو بزرگترین بیمهرگان توصیف شده در تاریخ زمینشناسی محسوب میشوند. آنها در اکوسیستم دریایی دوران کرتاسه، نقش حیاتی به عنوان شکارچیان رأس هرم غذایی ایفا میکردند و بر طیف وسیعی از موجودات دریایی، از جمله سختپوستان بزرگ و حتی ماهیان و خزندگان کوچکتر، تسلط داشتند. توانایی خرد کردن استخوان و صدف، آنها را قادر میساخت تا از منابع غذایی متنوعی بهرهمند شوند.
اما سرانجام این غولهای دریایی چه شد؟ ایبا معتقد است که نوادگان آنها امروزه در اعماق اقیانوسها زندگی میکنند و جایگاه بلامنازع خود را به نسل جدیدی از شکارچیان برتر واگذار کردهاند. «آنها احتمالاً توسط شکارچیان مدرنتر، مانند نهنگها، از جایگاه خود رانده شدند.» ظهور پستانداران دریایی و تکامل گونههای جدید کوسه، چشمانداز رقابت در اقیانوسها را تغییر داد و این غولهای بیمهرگان را به حاشیه راند.
تحلیل تأثیر
کشف این اختاپوسهای غولپیکر، درک ما را از تنوع زیستی و پویایی اکوسیستمهای دریایی در دوران دایناسورها به طور قابل توجهی گسترش میدهد. این یافتهها نشان میدهند که بیمهرگان نیز میتوانستهاند به شکارچیان برتر در محیطهای دریایی تبدیل شوند و حتی با خزندگان عظیمالجثه رقابت کنند. استفاده از فناوریهای نوین مانند هوش مصنوعی در دیرینهشناسی، افقهای جدیدی را برای کشف و تحلیل فسیلها گشوده و احتمالاً در آینده منجر به کشفیات شگفتانگیزتری خواهد شد. این مطالعه همچنین بر اهمیت درک تکامل شکارچیان رأس هرم و تأثیر رقابت گونهای بر ساختار جوامع زیستی در طول تاریخ زمین تأکید میکند.
