مریم حسینی: در اقدامی که شاید برخلاف تصور اولیه ایلان ماسک باشد، یکی از فضاپیماهای اسپیسایکس قرار است تابستان امسال با سطح ماه برخورد کند. این رویداد، اگرچه ممکن است صرفاً از منظر علمی ارزشمند باشد، اما بیش از هر چیز، نشانهای از چالشهای پیش روی مدیریت زبالههای فضایی در آینده مأموریتهای قمری است. این برخورد، که با احتمال بالایی توسط اخترشناسان پیشبینی شده، بقایای مرحله بالایی موشک فالکون ۹ اسپیسایکس خواهد بود که پس از اتمام مأموریت خود، مسیری ناخواسته را به سمت ماه در پیش گرفته است.
این وضعیت، نگرانیهایی را در مورد بیاحتیاطی در دفع سختافزارهای فضایی رها شده برمیانگیزد. در حالی که این برخورد تهدیدی مستقیم برای هیچ مأموریت فعلی یا آیندهای محسوب نمیشود، اما هشداری جدی در مورد افزایش زبالههای فضایی و تأثیر احتمالی آنها بر محیط بکر ماه و برنامهریزیهای بلندمدت بشر برای اکتشافات فضایی است. این موضوع، اهمیت توسعه پروتکلهای دقیقتر برای مدیریت پسماندهای فضایی را بیش از پیش آشکار میسازد.
پیشبینی دقیق برخورد با ماه
جزئیات علمی برخورد پیشبینیشده
طبق گزارش جدیدی که توسط بیل گری، اخترشناس و خالق نرمافزار Project Pluto که وظیفه ردیابی اجرام نزدیک به زمین را بر عهده دارد، منتشر شده است، مرحله بالایی موشک فالکون ۹ اسپیسایکس در تاریخ ۵ اوت، ساعت ۲:۴۴ بامداد به وقت ادیت (EDT)، با سطح ماه برخورد خواهد کرد. نقطه برخورد در نزدیکی دهانه کوهستانی «اینشتین» در سمت نزدیک ماه پیشبینی شده است. این گزارش هنوز تحت فرآیند داوری علمی قرار نگرفته است، اما گری با اطمینان بالایی این پیشبینی را ارائه داده است.
این مرحله بالایی که ۴۵ فوت طول دارد، مربوط به مأموریتی است که دو فرودگر ماه، یعنی «بلو گُوست» متعلق به شرکت فایرفلای و «هاکوتو-آر» متعلق به شرکت ispace را در تاریخ ۱۵ ژانویه ۲۰۲۵ به سمت ماه حمل کرده است. از زمان پرتاب، این قطعه در مداری مشابه ماه به دور زمین در حال گردش بوده و طی یک سال گذشته، بیش از هزار بار توسط رصدخانههای مختلف مورد رصد قرار گرفته است. این حجم از دادهها، امکان پیشبینی دقیق مسیر حرکت آن را فراهم کرده است.
عوامل مؤثر بر مسیر موشک
بیل گری توضیح میدهد که حرکت این جرم فضایی عمدتاً تحت تأثیر نیروی گرانش زمین، ماه، خورشید و سایر سیارات است که این نیروها با دقت بسیار بالایی قابل محاسبه هستند. با این حال، نور خورشید نیز میتواند اندکی بر مسیر اجرام فضایی تأثیر بگذارد. این تأثیر، که به «فشار تابش خورشیدی» معروف است، زمانی رخ میدهد که جسم فضایی نور خورشید را جذب یا بازتاب میکند و باعث ایجاد نیروی رانشی جزئی در جهات مختلف میشود. این اثر، هرچند قابل پیشبینی است، اما از دقت محاسبات در حد چند متر یا کسری از ثانیه میکاهد.
با وجود این عوامل، پیشبینیهای گری مبنی بر زمان و محل برخورد، با دقت بالایی صورت گرفته است. این قطعه موشک با سرعتی معادل ۱.۵۱ مایل بر ثانیه (حدود ۲.۴ کیلومتر بر ثانیه) که هفت برابر سرعت صوت بر روی زمین است، به سطح ماه برخورد خواهد کرد. این سرعت بالا، هنگام برخورد، انرژی قابل توجهی آزاد خواهد کرد.
درسهایی از گذشته و هشدارهایی برای آینده
این اولین بار نیست که یک قطعه از تجهیزات فضایی رها شده با ماه برخورد میکند. در سال ۲۰۲۲، گری به درستی پیشبینی کرده بود که قطعه دیگری از یک موشک در ماه سقوط خواهد کرد. در آن زمان تصور میشد که این قطعه نیز متعلق به موشک فالکون ۹ اسپیسایکس باشد، اما بعدها مشخص شد که متعلق به مرحله بالایی مأموریت «چانگا ۵-تی۱» چین بوده است. این برخورد غیرمنتظره، یک دهانه دوتایی را ایجاد کرد که دانشمندان همچنان در حال بررسی علت آن هستند.
اینگونه برخوردها باید به عنوان یک زنگ خطر جدی برای جاهطلبیهای آینده بشر در ماه تلقی شوند. مدار زمین به طور فزایندهای مملو از زبالههای فضایی میشود و با جدیتر شدن برنامههای ایالات متحده و چین برای ایجاد حضور دائمی انسان در ماه، خطر ناشی از این زبالههای سرگردان نیز افزایش خواهد یافت. علاوه بر این، این برخوردها میتوانند به آلودگی محیط بکر ماه که دانشمندان همچنان در تلاش برای مطالعه آن هستند، منجر شوند. این موضوع، ضرورت تدوین قوانین و استانداردهای بینالمللی سختگیرانهتر برای مدیریت زبالههای فضایی را بیش از پیش حیاتی میکند.
تحلیل تأثیرات
برخورد قریبالوقوع مرحله بالایی موشک فالکون ۹ با ماه، بیش از یک رویداد علمی جالب، نشاندهنده چالشهای فزاینده در مدیریت زبالههای فضایی است. این حادثه بر ضرورت بازنگری در پروتکلهای طراحی، پرتاب و دفع فضاپیماها تأکید دارد. با توجه به افزایش رقابت میان کشورها برای اکتشاف و بهرهبرداری از منابع ماه، موضوع مدیریت پسماند فضایی به یک اولویت کلیدی تبدیل شده است. عدم توجه به این مسئله میتواند پیامدهای زیستمحیطی ناخواستهای برای ماه داشته باشد و همچنین مسیر را برای مأموریتهای آتی، بهویژه مأموریتهای سرنشیندار، با مخاطرات بیشتری همراه سازد. از این رو، همکاریهای بینالمللی برای تدوین چارچوبهای قانونی و فنی مؤثر در این زمینه، امری ضروری به شمار میرود.
