در مقطع کنونی که نظم ژئوپلیتیکی جهان در حال بازتعریف خود در سایه رقابتهای دریایی، بازنگری در زنجیرههای تأمین و تنشهای استراتژیک در منطقه اقیانوس هند-آرام (Indo-Pacific) است، پروژه گریت نیکوبار هند نه تنها یک ابتکار زیربنایی، بلکه تجلی دیرهنگام توانمندی و عزم ملی این کشور محسوب میشود. این پروژه که با سرمایهگذاری ۸۱ هزار میلیارد روپیه (تقریباً ۱۰ میلیارد دلار) در حال اجراست، از یک طرح توسعه حاشیهای فراتر رفته و گامی قاطع در جهت ادغام سرزمینهای جزیرهای هند در بدنه اقتصادی و استراتژیک کشور تلقی میشود. این اقدام، هند را به عنوان یک قدرت دریایی جدی در قرن بیست و یکم مطرح میسازد.
دهههاست که هند در زمینه ترانزیت کالا به بنادر خارجی مانند سنگاپور و کلمبو وابسته بوده است. پروژه پایانه بینالمللی ترانزیت کانتینری در خلیج گالاتیا، در راستای رفع این عدم توازن ساختاری و بهرهبرداری از موقعیت منحصربهفرد جزیره گریت نیکوبار، گامی حیاتی محسوب میشود. ارزیابیهای دولت هند به طور مداوم بر «موقعیت استراتژیک و اهمیت ملی» این پروژه تأکید کردهاند و نقش آن را در تقویت امنیت و تابآوری اقتصادی برجسته میسازند. حتی نهادهای قضایی مانند دادگاه ملی محیط زیست (National Green Tribunal) نیز ضمن اذعان به اهمیت استراتژیک پروژه، با وضع الزامات حفاظتی، پیشبرد آن را مجاز دانستهاند. در منطقهای که چین با ابتکار کمربند و جاده (BRI) حضور بندری خود را به شدت گسترش داده است، تردید هند در این زمینه نه بیطرفی، بلکه عقبنشینی استراتژیک تلقی خواهد شد.
پتانسیلهای استراتژیک و اقتصادی پروژه گریت نیکوبار
موقعیت جغرافیایی بینظیر به عنوان یک مزیت استراتژیک
موقعیت جغرافیایی جزیره گریت نیکوبار، تصادفی نیست، بلکه ماهیتی تحولآفرین دارد. این جزیره در نزدیکی تنگه مالاکا قرار گرفته است؛ تنگهای که بخش قابل توجهی از تجارت جهانی از آن عبور میکند. این نزدیکی، فرصتی نادر را برای هند فراهم میآورد تا خود را در یکی از حیاتیترین نقاط تلاقی دریایی جهان تثبیت کند. اتکا طولانیمدت هند به مراکز ترانزیت خارجی، این کشور را در موقعیت ضعف قرار داده بود. پایانه ترانزیت کانتینری پیشنهادی در گالاتیا، با هدف رفع این وابستگی طراحی شده است.
این پروژه با سرمایهگذاری قابل توجه، علاوه بر پایانه ترانزیت کانتینری، شامل فرودگاه بینالمللی، تأسیسات نیروگاهی و یک شهرک مسکونی یکپارچه خواهد بود. این مجموعه زیرساختی میتواند کاتالیزوری برای تحول ساختاری اقتصاد محلی باشد و جزایر آندامان و نیکوبار را که به دلیل کمبود زیرساختها و موانع لجستیکی از فعالیت اقتصادی اصلی دور ماندهاند، به قطب اقتصادی منطقهای تبدیل کند.
تقویت کننده اقتصادی برای جزایر آندامان و نیکوبار
فراتر از ملاحظات ژئوپلیتیکی، پروژه گریت نیکوبار اساساً در جهت آزادسازی پتانسیل اقتصادی یکی از توسعهنیافتهترین مناطق هند است. این جزایر سالهاست که به دلیل کاستیهای زیربنایی و محدودیتهای لجستیکی از فعالیت اقتصادی اصلی دور ماندهاند. توسعه پیشنهادی، از جمله بندر ترانشیپمنت، فرودگاه بینالمللی، زیرساختهای تولید برق و یک شهرک یکپارچه، میتواند تحولی ساختاری در اقتصاد محلی ایجاد کند.
انتظار میرود این پروژه اشتغالزایی کرده، گردشگری را تحریک کند، رشد مبتنی بر تجارت را تسهیل نماید و اکوسیستمی برای صنایع لجستیکی و صنایع وابسته فراهم آورد. در بلندمدت، این جزایر میتوانند به جای یک پایگاه دورافتاده وابسته به سرزمین اصلی، به یک مرکز اقتصادی منطقهای تبدیل شوند. از منظر سیاستگذاری، این امر با هدف کلی توسعه منطقهای متعادل همسو است و تضمین میکند که مناطق مرزی هند از روایت رشد عقب نمانند.
امنیت دریایی و خودمختاری استراتژیک بلندمدت
اهمیت این پروژه به حوزه امنیت ملی نیز گسترش مییابد. دکترین دریایی هند به طور فزایندهای اقیانوس هند-آرام را به عنوان عرصهای برای رقابت استراتژیک تشخیص میدهد. کنترل بر لجستیک، قابلیتهای نظارتی و زیرساختهای عملیاتی پیشرو، برای حفاظت از منافع ملی حیاتی شده است.
گریت نیکوبار، که در محافل استراتژیک به عنوان پایگاه دریایی پیشروی هند توصیف میشود، پتانسیل ارتقاء دامنه دسترسی نیروی دریایی، بهبود آگاهی محیطی و پشتیبانی از عملیات پاسخگویی بشردوستانه و بلایای طبیعی در سراسر منطقه را فراهم میآورد. در این چارچوب، پروژه نه اختیاری، بلکه بنیانین است. بدون چنین زیرساختی، هند در معرض خطر از دست دادن فضای استراتژیک در همسایگی دریایی خود قرار دارد.
نگرانیهای زیستمحیطی: میان احتیاط مشروع و اغراق
هیچ پروژه زیربنایی بزرگی بدون اثرات زیستمحیطی، بهویژه در مناطق حساس زیستمحیطی، به پایان نمیرسد. با این حال، بحث پیرامون گریت نیکوبار در موارد متعددی از نقد مبتنی بر شواهد فراتر رفته و به حوزه اغراق و گاه مناقشات سیاسی کشیده شده است. مجوزهای نظارتی برای پروژه پس از ارزیابیهای دقیق صادر شده و نهادهای ناظر، انطباق با الزامات زیستمحیطی را الزامی کردهاند.
دادگاه ملی محیط زیست، ضمن بررسی اعتراضات، نتیجه گرفت که «تدابیر حفاظتی کافی ارائه شده است» و به پروژه اجازه پیشبرد داده است. سازمانهای دولتی همچنین تأکید کردهاند که توسعه با اقدامات پایدار، استراتژیهای کاهش اثرات و نظارت مستمر انجام خواهد شد. مهم است که درک کنیم چارچوب حکمرانی زیستمحیطی هند امروزه بسیار قویتر از دهههای گذشته است و سازوکارهایی برای جنگلکاری جبرانی، مدیریت حیات وحش و مقررات ساحلی، جزء لاینفک اجرای پروژه هستند. بنابراین، سوال اساسی این نیست که آیا توسعه باید صورت گیرد، بلکه این است که آیا میتوان آن را مسئولانه مدیریت کرد. رد کامل توسعه زیربنایی در مناطق حساس زیستمحیطی، نه عملی است و نه با آرمانهای یک اقتصاد رو به رشد همخوانی دارد.
سیاست مقاومت و ملاحظات توسعهای
بخشی از مخالفتها با پروژه، منعکسکننده نگرانیهای واقعی زیستمحیطی است که شایسته توجه و تعدیل است. با این حال، گرایش مشخصی نیز وجود دارد که پروژه را در چارچوبی مطلقگرا قاببندی میکند؛ جایی که توسعه به عنوان امری ذاتاً مخرب تلقی میشود. در برخی موارد، نقدها از طریق روایتهای سیاسی که ضرورتهای استراتژیک و اقتصادی را نادیده میگیرند، تقویت شدهاند. این امر خطر تقلیل یک پروژه ملی پیچیده به یک بحث دوگانه را به جای یک گفتگوی سیاستی ظریف به همراه دارد.
مسیر توسعه هند نمیتواند در گرو مواضع حداکثری باشد که توسعه زیربنایی را به طور کامل رد میکنند، بهویژه زمانی که این توسعه با امنیت ملی و منافع اقتصادی بلندمدت گره خورده است. پذیرش پیامدهای زیستمحیطی و تلاش برای کاهش آنها، در کنار پیشبرد اهداف توسعهای و استراتژیک، رویکردی واقعبینانهتر است.
آزمون تعیینکننده برای دولت توسعهگرای هند
پروژه گریت نیکوبار در نهایت، آزمونی حیاتی برای توانایی هند در اجرای زیرساختهای استراتژیک در مقیاس بزرگ در محیطهای چالشبرانگیز است. اگر این پروژه به طور مؤثر - با شفافیت، پایبندی به مقررات حفاظتی و تعامل مستمر با ذینفعان - اجرا شود، میتواند به الگویی برای توسعه یکپارچه، با هدایت امنیتی و از نظر اقتصادی پایدار تبدیل شود.
مهمتر از آن، این پروژه نشاندهنده تغییری در تفکر استراتژیک هند است: از یک ذهنیت قارهای به سمت یک رویکرد دریایی، که در آن جزایر به عنوان سرزمینهای دورافتاده تلقی نمیشوند، بلکه به عنوان داراییهای محوری در شکلدهی نقش جهانی کشور محسوب میشوند. جزیره گریت نیکوبار که زمانی در حاشیه تصورات توسعهای هند قرار داشت، با این پروژه قصد دارد به مرکز تجارت، ارتباطات و توانمندیهای استراتژیک تبدیل شود. ریسکها بدون شک بالا هستند، اما فرصتها نیز همینطور. در عصری که با رقابت دریایی و بازآرایی اقتصادی تعریف میشود، پروژه گریت نیکوبار نه تنها مطلوب، بلکه اجتنابناپذیر است.
