امیر کریمی، روزنامهنگار فرهنگی و هنری
در بطن بحرانهای اقتصادی که جزیرهی کوبا را فرا گرفته، داستان مقاومت و تابآوری مردم این سرزمین در برابر فشارهای خارجی، حرفهای ناگفته بسیاری دارد. بوریس لوئیس کابررا، روزنامهنگار ۵۳ ساله کوبایی با سابقهای درخشان و قلمی وامگرفته از سبک سینمایی دهه ۷۰ میلادی، در گفتگویی اختصاصی به تشریح وضعیت فعلی کوبا پرداخته است. کابررا که سالهاست بهعنوان خبرنگار ورزشی برای خبرگزاری کوبایی «پرسلا تنسا» فعالیت میکند، دیدگاههای خود را درباره تأثیرات تحریمهای آمریکا بر زندگی روزمره مردم، استراتژیهای بقا و مقایسه دوران کنونی با «دوره ویژه» پس از فروپاشی شوروی، با ما در میان گذاشته است.
فشارهای اقتصادی و زندگی روزمره در کوبا
چالشهای اقتصادی و تابآوری در کوبا
تنشهای مادی در زندگی روزمره
کابررا در ابتدای مصاحبه، تصویری ملموس از زندگی در کوبا ارائه میدهد: «یک روز عادی در کوبا امروز با تنشهای مادی مشخصی همراه است: خاموشیهای برنامهریزی شده به دلیل کمبود انرژی، مشکلات در تهیه برخی مواد غذایی و دارو، و حملونقل عمومی محدود به دلیل کمبود سوخت و قطعات یدکی.» وی تاکید میکند که این مشکلات را نمیتوان جدا از «تأثیر ساختاری محاصره اقتصادی، تجاری و مالی تحمیل شده توسط ایالات متحده» تحلیل کرد. این محاصره، دسترسی به اعتبار را محدود کرده، واردات را گرانتر ساخته و کشورهای ثالثی را که با کوبا تجارت میکنند، جریمه میکند. کابررا معتقد است که این تنها کمبودهای داخلی نیست، بلکه «فشار سیستماتیک خارجی است که زندگی روزمره را شکل میدهد.»
با این حال، او نکتهای کلیدی را یادآور میشود: «آموزش و بهداشت همچنان همگانی و رایگان باقی ماندهاند، که این امر تفاوت چشمگیری با بسیاری از کشورهای جنوب جهانی ایجاد میکند.» بنابراین، روزی معمولی در کوبا حول محور «مشکلات مادی، شبکههای حمایتی جامعه که برای غلبه بر آنها ایجاد کردهایم، و فرهنگ قوی مقاومت» میچرخد. این دیدگاه، تصویری پیچیده از کوبا ارائه میدهد؛ سرزمینی که در عین رنج از فشارهای خارجی، همچنان بر ارزشهای اجتماعی خود پایبند است.
راهکارهای مقابله و تابآوری اجتماعی
در مواجهه با این مشکلات، جامعه کوبا به شیوههای مختلفی واکنش نشان داده است. کابررا توضیح میدهد: «بسیاری به استراتژیهای همکاری خانوادگی روی میآورند: اشتراکگذاری غذا، سازماندهی خریدهای مشترک، تبادل خدمات.» وی همچنین به «ابتکارات تولیدی محلی، فعالیتهای خصوصی یا تعاونی، در چارچوب مجاز مدل اقتصادی فعلی» اشاره میکند. این پاسخها نباید صرفاً به عنوان «سازگاری با بازار» تفسیر شوند، بلکه «به عنوان اشکالی از تابآوری مردمی در برابر تجاوز اقتصادی خارجی و یک محیط بینالمللی خصمانه» تلقی میگردند. علاوه بر این، «بحث داخلی فزایندهای در مورد چگونگی تکمیل مدل سوسیالیستی، افزایش کارایی آن، و مبارزه با انحرافاتی مانند تورم و بوروکراسی بیش از حد» وجود دارد. این نشاندهنده پویایی جامعه کوبا در تلاش برای یافتن راهحلهای داخلی در کنار مقاومت در برابر فشارهای خارجی است.
مفهوم «تابآوری» (Resilience) در این میان، کلیدی است. کوباییها با تکیه بر پیوندهای اجتماعی قوی و خلاقیت فردی، سعی در عبور از موانع دارند. این تابآوری نه تنها در سطح فردی، بلکه در سطح جمعی نیز نمود پیدا میکند، جایی که جامعه با همبستگی و همکاری متقابل، به دنبال کاهش اثرات منفی تحریمها است.
مقایسه دوران کنونی با «دوره ویژه»
کابررا که دوران «دوره ویژه» (Special Period) پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی را به یاد دارد، این دوره را با وضعیت کنونی مقایسه میکند. «دوره ویژه» پس از فروپاشی شوروی آغاز شد، زمانی که کوبا شریک تجاری و منبع اصلی انرژی خود را از دست داد. آن دوران با «خاموشیهای طولانی، کمبود شدید مواد غذایی، و افت شدید تولید ناخالص داخلی» مشخص میشد.
مردم کوبا با ترکیبی از «ریاضت شدید، خلاقیت، و سازماندهی اجتماعی» این بحران را پشت سر گذاشتند. استفاده گسترده از دوچرخه، کشاورزی شهری، و شبکههای همبستگی در محلهها و محل کار رواج یافت. کابررا معتقد است که «در مقایسه با امروز، بسیاری تأثیر روانی دوره ویژه را ناگهانیتر و عمیقتر میدانند.» با این حال، «لحظه کنونی چالشهای پیچیدهای را به دلیل ترکیبی از عوامل از جمله تشدید محاصره، بحران جهانی پس از همهگیری، و تنشهای اقتصادی داخلی ایجاد کرده است.» نکته تمایز کلیدی این است که «در آن زمان، انتظار بهبودی با حمایت یک محیط بینالمللی متفاوت وجود داشت؛ امروز چشمانداز ژئوپلیتیکی نامشخصتر است.»
همبستگی بینالمللی محدود در شرایط کنونی
کوبا در طول دههها، به ویژه در دوران جنگ سرد، شهرت خود را به عنوان کشوری با «همبستگی قابل توجه با سایر مردمان و ملتهای جنوب جهانی» بنا نهاد. در دوران جنگ سرد، از متحدان تاریخی خود مانند روسیه و چین نیز در دفاع در برابر تجاوز آمریکا حمایت دریافت میکرد. اکنون که کوبا خود در موقعیتی دشوار قرار دارد، پرسش این است که چرا کشورهای بیشتری برای تأمین غذا و سوخت به کمک آن نمیآیند؟
کابررا توضیح میدهد که کوبا «سیاست شناخته شدهای از همبستگی بینالمللی را توسعه داده و با اعزام گروههای پزشکی و پشتیبانی فنی به دهها کشور، نقش مهمی ایفا کرده است.» وی ادامه میدهد: «کمک محدود کنونی از سوی برخی متحدان، به معنای رها شدن نیست، بلکه نتیجه محدودیتهای اقتصادی و فشارهای ژئوپلیتیکی خودشان است.» بسیاری از کشورها «با تحریمها، بحرانهای انرژی، یا وابستگی مالی به مؤسسات چندجانبه تحت سلطه قدرتهای غربی روبرو هستند.» علاوه بر این، «ماهیت فراسرزمینی تحریمهای آمریکا، بانکها و شرکتها را از تعامل با کوبا منصرف میکند، حتی زمانی که اراده سیاسی برای این کار وجود دارد.»
چشمانداز آینده و بقای کوبا
با وجود تمام این چالشها، بوریس لوئیس کابررا نسبت به آینده کوبا دیدگاهی امیدوارانه اما واقعبینانه دارد. وی معتقد است که «محکومیت بینالمللی محاصره به عنوان نقض قوانین بینالمللی و اصل حق تعیین سرنوشت ملتها ادامه خواهد یافت.» رایگیری سالانه مجمع عمومی سازمان ملل متحد علیه این سیاست، شاهدی بر این مدعاست. کوبا انتظار دارد که «ترکیبی از فشار دیپلماتیک، همبستگی بینالمللی، و تحول داخلی، از جمله افزایش کارایی اقتصادی، تمرکززدایی تولیدی، و مبارزه با فساد، به کوبا امکان دهد تا پروژه حاکمیت خود را حفظ کند.»
این چشمانداز، فراتر از انتظار انفعالی برای پایان یافتن محاصره است؛ بلکه «نیاز به تقویت سوسیالیسم کوبایی از درون، تنوع بخشیدن به اتحادها، و حفظ انسجام اجتماعی به عنوان سرمایه اصلی سیاسی کشور را برجسته میکند.»
تحلیل تأثیر
تأثیر محاصره آمریکا بر اقتصاد کوبا
محاصره اقتصادی، تجاری و مالی ایالات متحده علیه کوبا، که بیش از شش دهه ادامه داشته، عمیقترین و پایدارترین تأثیر را بر اقتصاد این کشور داشته است. این سیاست، که با هدف تغییر نظام سیاسی کوبا اعمال میشود، به طور مداوم دسترسی این کشور به بازارهای جهانی، منابع مالی، فناوری، و حتی کالاهای اساسی را محدود کرده است. تحریمها باعث افزایش هزینههای واردات، دشواری در جذب سرمایهگذاری خارجی، و ایجاد موانع جدی در مسیر توسعه اقتصادی و اجتماعی کوبا شدهاند.
هرچند کوبا توانسته است با تکیه بر مقاومت داخلی، همبستگی اجتماعی، و روابط با کشورهای دوست، تا حد زیادی اثرات این محاصره را خنثی کند، اما فشار مداوم آن، دستیابی به سطوح بالاتر توسعه و رفاه را دشوار ساخته است. این وضعیت، کوبا را در یک چرخه مداوم تلاش برای بقا و یافتن راهحلهای خلاقانه در شرایط محدود قرار داده است.
