کولیپو، با نام علمی Lycalopex culpaeus، دومین سگسان بزرگ وحشی در آمریکای جنوبی است که اغلب با روباه معمولی اشتباه گرفته میشود. اما برخلاف ظاهرش، این حیوان نه تنها عضوی از خانواده روباههای واقعی (Vulpes) نیست، بلکه خویشاوندی نزدیکتری با گرگها و شغالها دارد و به سرده Lycalopex تعلق دارد که به طور جداگانه تکامل یافته است. این گونه با توانایی انطباقپذیری بالا و شکار طیف وسیعی از طعمهها، از جوندگان کوچک گرفته تا حشرات، موفقیت خود را در اکوسیستمهای متنوع این قاره تضمین کرده است.
رفتار انعطافپذیر و حضور در زیستگاههای گوناگون، کلید بقای این شکارچی جذاب در آمریکای جنوبی بوده است. از دشتهای مرتفع آند تا مناطق خشک ساحلی و جنگلهای بارانی، کولیپو توانسته است جایگاه خود را به عنوان یک گونه موفق حفظ کند. این توانایی در سازگاری با شرایط محیطی متفاوت، آن را به یکی از شاخصترین اعضای خانواده سگسانان در این منطقه تبدیل کرده است.
زیستگاه و پراکندگی کولیپو
کولیپو از کلمبیای جنوبی در شمال قاره تا اکوادور، پرو، بولیوی، شیلی و آرژانتین، و در نهایت تا تیرا دل فوئگو در منتهیالیه جنوب پراکنده است. کوههای آند ستون فقرات توزیع این گونه را تشکیل میدهند؛ به همین دلیل، نام دیگر آن «روباه آندی» است و در ارتفاعات این رشتهکوه تا ۴۸۰۰ متر نیز مشاهده شده است. با این حال، پراکندگی کولیپو به همین جا ختم نمیشود و در مناطق وسیعی از جمله سواحل اقیانوس آرام در شمال شیلی و دشتهای وسیع پاتاگونیا در شرق تا سواحل اقیانوس اطلس در بخشهایی از آرژانتین نیز یافت میشود.
این تنوع زیستگاهی، کولیپو را به یکی از سازگارترین سگسانان آمریکای جنوبی تبدیل کرده است. آنها در مناطق کوهستانی ناهموار، مراتع مرتفع پونا، بیابانهای باز، مناطق بوتهزار پامپاس و حتی جنگلهای بارانی زندگی میکنند. این انعطافپذیری در انتخاب زیستگاه، امکان بقا و تولیدمثل این گونه را در شرایط محیطی بسیار متفاوتی فراهم میآورد.
مشخصات ظاهری کولیپو
کولیپو شباهت ظاهری قابل توجهی به روباه قرمز دارد؛ از جمله پوزهای نوکتیز، گوشهای برافراشته و دمی بلند و پشمالو. این شباهت نتیجه «تکامل همگرا» است، نه خویشاوندی ژنتیکی نزدیک. پوشش بدن کولیپو معمولاً ترکیبی از رنگهای خاکستری و مایل به قرمز است که اغلب با سایههای قهوهای روشن یا حنایی در ناحیه گردن، شانهها، پاها و پهلوها همراه میشود. چانه و زیر شکم معمولاً روشنتر است و انتهای دم نیز اغلب به رنگ سیاه دیده میشود.
طول بدن کولیپو بین ۹۴ تا ۱۳۳ سانتیمتر متغیر است و وزنی تا ۱۴ کیلوگرم دارد. این اندازهها در طول جغرافیایی پراکندگی آنها تفاوتهایی نشان میدهد؛ به طوری که کولیپوهای بزرگتر معمولاً در مناطق جنوبیتر یافت میشوند. برخی محققان بر این باورند که این الگوی پراکندگی اندازهها ممکن است تحت تأثیر فراوانی بیشتر طعمه، سازگاری با شرایط آب و هوایی سردتر و رقابت با سایر گوشتخواران باشد.
رژیم غذایی متنوع کولیپو
کولیپو یک شکارچی بسیار فرصتطلب است و رژیم غذایی آن بسته به شرایط محیطی و دسترسی به طعمه، در مناطق مختلف پراکندگیاش بسیار متفاوت است. این حیوان عمدتاً پستانداران کوچک مانند جوندگان، خرگوشها و موشها را شکار میکند، اما از پرندگان، خزندگان، حشرات و میوهها نیز تغذیه مینماید. لاشه حیوانات بزرگ گیاهخوار مانند لاما و ویکونیا نیز گاهی اوقات در رژیم غذایی آنها یافت میشود.
در برخی مناطق، کولیپو به عنوان یک شکارچی رأس هرم غذایی عمل میکند؛ در حالی که در مناطق دیگر، عادت میوهخواری آن، این گونه را به یک عامل مهم در پراکنده کردن دانهها تبدیل کرده است. خرگوشها و موشهای اروپایی که در اوایل قرن بیستم به آمریکای جنوبی معرفی شدند، به منبع غذایی مهمی برای کولیپو تبدیل شدهاند و ممکن است به گسترش پراکندگی این گونه از کوههای آند به دشتهای پاتاگونیا کمک کرده باشند. از آنجایی که این گونههای مهاجم به محصولات کشاورزی آسیب میرسانند، تمایل کولیپو به شکار آنها، در برخی مناطق، این حیوان را به دوست کشاورزان تبدیل کرده و از آزار و اذیت آن جلوگیری مینماید.
رفتار شکار و تولیدمثل
کولیپو معمولاً به صورت انفرادی شکار میکند. این گونه اغلب تنها دیده میشود، اگرچه در فصل جفتگیری ممکن است جفتهایی در کنار هم مشاهده شوند که هر دو جنس در مراقبت از تولهها نقش دارند. کولیپو به عنوان یک «شکارچی تعقیبکننده» (cursorial predator) شناخته میشود؛ به این معنی که به جای تعقیب مخفیانه طعمه، آن را برای مسافتهای طولانی تا زمان خستگی و از پای درآمدن طعمه، دنبال میکند.
دوره اصلی جفتگیری معمولاً بین ماههای اوت و اکتبر است. پس از دورهای آبستنی حدود ۵۵ تا ۶۰ روز، ماده معمولاً دو تا پنج توله به دنیا میآورد. این گونه معمولاً سالی یک بار زایمان میکند. تولهها به سرعت رشد میکنند و میتوانند در اولین سال زندگی خود، حدود هفت ماهگی به بلوغ جنسی برسند. بلوغ نسبتاً زودرس و تعداد معمولاً زیاد تولهها در هر زایمان، ممکن است به توضیح این نکته کمک کند که چرا جمعیت کولیپو پس از کاهش فشار شکار، میتواند نسبتاً سریع بهبود یابد.
طبقهبندی و زیرگونهها
به طور سنتی، بر اساس موقعیت جغرافیایی، شکل جمجمه و ویژگیهای پوشش بدن، تا شش زیرگونه برای کولیپو توصیف شده است. این زیرگونهها شامل کولیپوی پاتاگونیایی (L. c. magellanicus)، کولیپوی فوئهجیایی (L. c. lycoides)، کولیپوی اکوادوری (L. c. reissii)، کولیپوی آچالانی (L. c. smithersi) و کولیپوی آلتیمپلانو (L. c. andinus) به همراه گونه نامگذاری شده L. c. culpaeus بودند. با این حال، برخی مطالعات اخیر تعداد کمتری زیرگونه متمایز را پیشنهاد میکنند.
مردم بومی و کوچنشین سِلکنَم (Selk’nam) در تیرا دل فوئگو، در جنوبیترین نقطه آمریکای جنوبی، کولیپو را اهلی کرده و نژادی به نام «سگ فوئهجیایی» یا «سگ پاتاگونیایی» را به وجود آوردند. متأسفانه، این نژاد در اواخر قرن نوزدهم یا اوایل قرن بیستم منقرض شد.
تهدیدها و وضعیت حفاظتی
کولیپو توسط اتحادیه بینالمللی حفاظت از طبیعت (IUCN) در دسته «کمترین نگرانی» (Least Concern) طبقهبندی شده است و در بیشتر مناطق پراکندگی خود همچنان فراوان است. با این حال، این وضعیت کلی میتواند کاهشهای محلی را پنهان کند.
برای دههها، تهدیدات اصلی شامل شکار و تلهگذاری برای پوست، و همچنین آزار و اذیت به دلیل شکار طیور، برهها و سایر دامهای کوچک بوده است. مسمومیت نیز در برخی مناطق همچنان ادامه دارد. از دست دادن زیستگاه به طور کلی کمتر جدی تلقی میشود، زیرا کولیپو میتواند با طیف وسیعی از محیطها، از جمله برخی محیطهای تغییر یافته توسط انسان، سازگار شود.
گمان میرود که افزایش جمعیت پوما در پاتاگونیا طی ۱۰ تا ۱۵ سال گذشته نیز ممکن است به دلیل شکار و رقابت بر سر منابع غذایی مشترک، منجر به کاهش جمعیت کولیپوها شده باشد.
