در عصری که هوش مصنوعی (AI) به سرعت در حال نفوذ به تار و پود زندگی روزمره ماست و بیش از یک تا دو میلیارد نفر در سراسر جهان از آن استفاده میکنند، نگرانیها در مورد پیامدهای آن به طور فزایندهای مطرح میشود. در همین راستا، واتیکان گامی مهم در جهت درک و هدایت این فناوری برداشت و در تاریخ ۱۶ مه، پاپ لئو چهاردهم با تشکیل یک کمیسیون جدید واتیکان برای هوش مصنوعی موافقت کرد. این اقدام چند روز پیش از انتشار اولین انسیکلیکای (نامه رسمی پاپ به راهنمایی اسقفها و پیروان در مورد موضوعات مختلف) پاپ در خصوص هوش مصنوعی صورت گرفت. پاپ لئو در این مراسم با کریستوفر اولاه، یکی از بنیانگذاران Anthropic و توسعهدهنده مدل Claude، همراه خواهد بود.
این کمیسیون اولین بار است که کلیسای کاتولیک، مشارکت خود را در زمینه هوش مصنوعی به طور رسمی و تحت یک نهاد واحد سازماندهی میکند. این در حالی است که دولتهای سراسر جهان همچنان در مورد چگونگی یا لزوم تنظیم این فناوری دچار اختلاف نظر هستند. این اقدام واتیکان نشاندهنده تلاش برای ایجاد یک چارچوب اخلاقی و مذهبی در کنار رویکردهای قانونی و نظارتی دولتها است تا اطمینان حاصل شود که توسعه و استفاده از هوش مصنوعی با ارزشهای انسانی و آموزههای کلیسا همسو باشد.
اولین کمیسیون واتیکان برای هوش مصنوعی
وظیفه اصلی این کمیسیون، تسهیل همکاری و تبادل اطلاعات میان نهادهای مختلف واتیکان در خصوص فعالیتها و پروژههای مرتبط با هوش مصنوعی است. همچنین، این کمیسیون مسئولیت تدوین سیاستها و دستورالعملهایی برای استفاده از هوش مصنوعی در خودِ هولی سی (مقر واتیکان) را بر عهده خواهد داشت. این نهاد جدید شامل نمایندگانی از هفت موسسه واتیکانی است، از جمله دیوان عقاید دینی، آکادمی پاپی برای زندگی و آکادمی پاپی علوم. این ترکیب نشاندهنده گستردگی دامنه توجه کلیسا به ابعاد مختلف هوش مصنوعی، از مباحث اعتقادی و اخلاقی گرفته تا پیامدهای زیستی و علمی آن است.
کارینال مایکل چرنی، رئیس دیوان ترویج توسعه انسانی یکپارچه، اظهار داشت که این کمیسیون به «کوریا رومانا» (دستگاه اداری مرکزی کلیسای کاتولیک) کمک خواهد کرد تا «هم در درون کلیسا و هم برای کل جهان، با چالشهای هوش مصنوعی مقابله کند.» واتیکان بیش از یک دهه است که درگیر مسائل مربوط به سیاستگذاری هوش مصنوعی بوده است. پاپ فرانسیس در ژوئن ۲۰۲۴ در اجلاس G7 در مورد اخلاق هوش مصنوعی سخنرانی کرد و سالها نمایندگان واتیکان به طور خصوصی با مدیران شرکتهایی چون گوگل، مایکروسافت و سیسکو برای بحث در مورد اخلاق هوش مصنوعی ملاقات داشتند. با این حال، این تلاشها تا پیش از این به طور رسمی تحت یک نهاد واحد هماهنگ نشده بودند. در تاریخ ۱ ژانویه ۲۰۲۵، واتیکان دستورالعملهای داخلی هوش مصنوعی را که پیش از انتخاب پاپ لئو چهاردهم تدوین شده بود، لازمالاجرا کرد. این دستورالعملها شامل الزام به افشای محتوای تولید شده توسط هوش مصنوعی، ممنوعیت استفاده از هوش مصنوعی مغایر با اهداف کلیسا و ایجاد یک کمیسیون انطباق داخلی متشکل از پنج عضو بود.
انسیکلیکای پاپ در مورد هوش مصنوعی
راهاندازی این کمیسیون همزمان با انتشار اولین انسیکلیکای پاپ لئو چهاردهم صورت میگیرد که انتظار میرود هوش مصنوعی را از منظر آموزههای اجتماعی کاتولیک، با تمرکز بر حقوق کار، عدالت و کرامت انسانی، مورد بررسی قرار دهد. این سند که گفته میشود Magnifica Humanitas (انسانیت باشکوه) نام دارد، بر تأثیرات هوش مصنوعی بر «افراد و محیطهای کاری» تمرکز خواهد کرد. پاپ لئو شباهت روشنی میان این سند و Rerum Novarum، انسیکلیکای سال ۱۸۹۱ پاپ لئو سیزدهم (که نام پاپ جدید از او گرفته شده است) برقرار کرده است. انسیکلیکای Rerum Novarum به حقوق کار در دوران انقلاب صنعتی میپرداخت. او اندکی پس از انتخابش در ماه مه ۲۰۲۵ گفت: «در روزگار ما، کلیسا گنجینه آموزههای اجتماعی خود را در پاسخ به یک انقلاب صنعتی دیگر و تحولات در حوزه هوش مصنوعی، به همگان ارائه میدهد.»
دیدگاههای پاپ لئو چهاردهم درباره هوش مصنوعی
پاپ لئو چهاردهم، که نام اصلی او رابرت فرانسیس پرووست است و اولین پاپ آمریکایی تبار محسوب میشود، پیش از ورود به سلک کشیشان، در رشته ریاضیات تحصیل کرده بود. او در اولین سخنرانی خود در جمع کاردینالها در ماه مه ۲۰۲۵، هوش مصنوعی را چالشی کلیدی در دوران پاپی خود معرفی کرد و آن را تهدیدی برای «کرامت انسانی، عدالت و کار» خواند.
در اولین سخنرانی رسانهای خود در همان ماه، او به «پتانسیل عظیم» هوش مصنوعی اذعان کرد، اما تأکید نمود که باید مسئولانه از آن استفاده شود تا «همه از آن بهرهمند شوند.» او در «دومین کنفرانس سالانه رم در مورد هوش مصنوعی، اخلاق و حاکمیت شرکتی» در ژوئن ۲۰۲۵ هشدار داد که هوش مصنوعی «هرگز نباید کرامت انسانی را فراموش کند» و نمیتواند در رشد صحیح انسان، به ویژه کودکان و جوانان، دخالت کند. سپس در همان سال، او به نوجوانان توصیه کرد که از هوش مصنوعی «به گونهای استفاده کنند که اگر فردا ناپدید شد، شما همچنان قادر به تفکر باشید» و به نسل Z در مورد اتکای بیش از حد به چتباتها هشدار داد. اخیراً، در سخنرانی ماه مه ۲۰۲۶ در دانشگاه لا ساپینزا در رم، او سرمایهگذاری در هوش مصنوعی و تسلیحات پیشرفته را محکوم کرد و آن را عامل سوق دادن جهان به سوی «مارپیچ نابودی» دانست.
تشکیل کمیسیون هوش مصنوعی در بحبوحه یک اختلاف عمومی فزاینده میان پاپ لئو و رئیسجمهور دونالد ترامپ صورت میگیرد؛ اختلافی که از زمان آغاز جنگ آمریکا در ایران، روابط میان کاخ سفید و واتیکان را پیچیده کرده است. هوش مصنوعی نیز در این درگیری عمومی حضور داشت: حساب کاربری ترامپ تصویری تولید شده توسط هوش مصنوعی را که او را در حالتی شبیه به مسی به تصویر میکشید، منتشر و سپس حذف کرد.
برخلاف دولتها که هوش مصنوعی را از طریق چارچوبهای قانونی متمرکز بر ریسک محصول، دسترسی به بازار و اجرا تنظیم میکنند، واتیکان رویکردی عمدتاً اخلاقی مبتنی بر کرامت انسانی، کار و خیر عمومی را در پیش گرفته است. اتحادیه اروپا با «قانون هوش مصنوعی» خود که برخی کاربردها را ممنوع کرده و جریمههایی تا سقف ۳۵ میلیون یورو یا ۷ درصد گردش مالی جهانی وضع میکند، به این رویکرد نزدیکتر است، در حالی که ایالات متحده بین رویکردی نظارتی فدرال و مجموعهای از اقدامات ایالتی تقسیم شده است. در این معنا، کمیسیون جدید پاپ لئو بیشتر از آنکه یک نهاد نظارتی باشد، تلاشی است برای دادن صدایی منسجمتر به کلیسا در بحث جهانی که کلیسا پیش از این نیز با هشدارهای مکرر در مورد تأثیر هوش مصنوعی بر کارگران، کودکان و کرامت انسانی، در شکلدهی به آن نقش داشته است.
