سلولهای B نقشی کلیدی در بسیاری از بیماریهای خودایمنی ایفا میکنند؛ جایی که این سلولها به اشتباه به جای عوامل بیماریزا، پادتنهایی علیه بافتهای سالم بدن تولید میکنند. با توجه به موفقیتهای چشمگیر سلولهای CAR-T در درمان سرطانهای مرتبط با سلولهای B، این پرسش مطرح شد که آیا این فناوری قادر به حذف سلولهای B معیوب در بیماریهای خودایمنی نیز خواهد بود؟
تیمهای تحقیقاتی در آلمان پیشگام استفاده از سلولهای CAR-T برای درمان بیماریهای خودایمنی بودهاند. آنها در سال ۲۰۲۱ نتایج مثبتی را در مورد زنی مبتلا به لوپوس گزارش کردند. از آن زمان، این تیم و گروههای دیگر در تلاشند تا کاربرد موفقیتآمیز سلولهای CAR-T در انکولوژی را به طیف وسیعی از بیماریهای خودایمنی تسری دهند.
کاربرد سلولهای CAR-T در بیماریهای خودایمنی
دکتر آماندا پیکه، متخصص مغز و اعصاب و ایمنیشناسی در دانشگاه کلرادو، سلولهای CAR-T را "تغییردهنده بازی" در حوزه درمان خودایمنی توصیف میکند. او در حال بررسی این روش درمانی برای سندرم جمود (Stiff Person Syndrome)، یک بیماری نادر و کمتر شناخته شده خودایمنی است که با سفتی عضلانی و اسپاسمهای دردناک همراه است. متأسفانه، هیچ درمان تأیید شدهای توسط سازمان غذا و دارو برای این بیماری وجود ندارد. دکتر پیکه با شنیدن اخباری مبنی بر همکاری شرکتی به نام Kyverna که در حال آزمایش سلولهای CAR-T برای این سندرم بود، این فرصت را "کاملاً ایدهآل" تلقی کرد.
مطالعهای که دکتر پیکه رهبری آن را بر عهده داشت و نتایج اولیه آن در دسامبر ۲۰۲۵ منتشر شد، اثر یک دوز واحد از سلولهای CAR-T را بر روی ۲۶ بیمار آزمایش کرد. پیش از درمان، بسیاری از شرکتکنندگان با اختلال در راه رفتن و نیاز به وسایل کمکی مانند واکر و عصا مواجه بودند. پس از ۱۶ هفته از درمان، اکثر بیماران توانستند سریعتر راه بروند و هشت نفر از آنها دیگر نیازی به وسایل کمکی برای مسافتهای کوتاه نداشتند. در ماه آوریل، این شرکت اعلام کرد که تمامی ۲۶ بیمار، در آخرین معاینات پیگیری (۴ تا ۱۲ ماه پس از درمان)، دیگر از هیچگونه ایمونوتراپی دیگری استفاده نمیکردند.
فرایند پایه سلول درمانی CAR-T شامل استخراج، اصلاح و تزریق مجدد سلولهای T بیمار است تا بتوانند سلولهای هدف را که در بیماری خودایمنی، سلولهای B هستند، مورد حمله قرار دهند. این فرآیند با تغییرات متعددی همراه است.
چالشها و عدم قطعیتها
با وجود نتایج چشمگیر، بازبرنامهریزی سیستم ایمنی امری پیچیده است. در مراحل اولیه درمان بیماران سرطانی، سلولهای CAR-T عوارض جانبی تهدید کننده حیات ایجاد میکردند. همانطور که در مقالهای در سال ۲۰۲۶ در Annual Review of Medicine توضیح داده شد، این عوارض ناشی از التهاب شدید مرتبط با حمله سلولهای CAR-T به سلولهای هدف بود. علائمی مانند تب بالا و فشار خون پایین از جمله این عوارض بودند. در صورتی که این التهاب به مغز گسترش یابد، میتواند مشکلاتی مانند گیجی و خوابآلودگی را به همراه داشته باشد.
تیمهای تحقیقاتی اکنون در حال کار بر روی روشهایی برای کاهش این خطرات هستند. یکی از رویکردها، استفاده از سلولهای CAR-T است که به طور موقت فعال میشوند و پس از انجام وظیفه خود، از بین میروند. روش دیگر، توسعه "سوئیچ"های ایمنی است که امکان خاموش کردن سلولهای CAR-T را در صورت بروز عوارض جانبی فراهم میکند. همچنین، برخی از محققان در حال بررسی استفاده از سلولهای CAR-T هستند که قادر به هدف قرار دادن بخشهای خاصی از سلولهای B هستند، تا از حذف کامل این سلولهای حیاتی جلوگیری شود.
