یافتههای اخیر باستانشناسی از خاک بلغارستان، چشماندازی تکاندهنده به وضعیت سلامتی و بیماری در دوران امپراتوری روم ارائه میدهد. رسوبات ادرار و مدفوع خشکشده که درون ظروف سفالی حمام (کاسههای مخصوص دفع فضولات) کشف شدهاند، قدیمیترین شواهد مستند از ابتلای انسان به انگل Cryptosporidium را نمایان ساختهاند. این انگل عامل اصلی بروز اختلالات حاد گوارشی، بهویژه اسهال شدید، در انسان است.
در قرن اول میلادی، رومیان منطقهای در شبهجزیره بالکان را تحت عنوان «موزیا اینفریور» (Moesia Inferior) که بخشهایی از بلغارستان امروزی را شامل میشود، به قلمرو خود افزودند. لژیونهای رومی وظیفه حفاظت از مرزهای امپراتوری را در برابر قبایلی چون گوتها بر عهده داشتند. این استحکامات در قلعههایی مانند «نوا» (Novae) در نزدیکی شهر امروزی سویِشتوف و شهر «مارسیانوپولیس» (Marcianopolis) که امروزه دیونیا نامیده میشود، واقع شده بودند. حفاریهای انجامشده در این سایتهای باستانی، منجر به کشف چهار گلدان یا کاسه دفع فضولات شد که محتویات آنها پس از تجزیه و تحلیل، اطلاعات تازهای را در مورد بهداشت و شیوع بیماری در دوران امپراتوری روم فاش کرده است.
تحلیل علمی بقایای پارازیت در ظروف رومی
شناسایی پاتوژنها با استفاده از تکنیک ELISA
محققان در مطالعهای که نتایج آن در مجله علمی npj Heritage Science منتشر شد، به بررسی دقیق رسوبات معدنیشده ادرار و مدفوع پرداختهاند. این مواد که از دیوارهها و کف این ظروف سفالی خراشیده شده بودند، تحت آزمایشهای دقیق قرار گرفتند. برای این منظور، از تکنیک آزمایشگاهی ELISA (مخفف "Enzyme-Linked Immunosorbent Assay" یا سنجش ایمنیشناسی با پیوند آنزیمی) استفاده شد. این روش قادر به شناسایی حضور باکتریها، انگلها و ویروسها در نمونههای مایعات بدنی است. نتایج حاصل از این آزمایشها، حضور سه پاتوژن مشخص را در نمونههای این ظروف تأیید کرد: پروتوزوآی Entamoeba histolytica، انگل Cryptosporidium parvum و کرم نواری Taenia. هر سه این عوامل بیماریزا، دستگاه گوارش انسان را مورد تهاجم قرار داده و میتوانند منجر به علائمی چون اسهال، درد شکم و ناراحتیهای گوارشی شوند.
مطالعات پیشین بر روی انگلهای باستانی نشان داده بود که سربازان رومی مستقر در مرزهای امپراتوری، با کرمهای رودهای و انگلهایی نظیر Giardia دست و پنجه نرم میکردند. همچنین، افرادی که در شهر رم باستان زندگی میکردند نیز مستعد ابتلا به این بیماریها بودند. با این حال، مطالعه اخیر برای اولین بار موفق به شناسایی انگل Cryptosporidium در بستر باستانی روم شده است و این یافته، قدیمیترین مدرک شناختهشده از ابتلای انسان به این انگل در سطح جهان محسوب میشود.
گستردگی احتمالی عفونت کریپتوسپوریدیوم
دکتر النا کلنینا، پژوهشگر ارشد این مطالعه و مورخ در دانشگاه آدام میکیوویچ لهستان، در مصاحبهای اظهار داشت: «شواهد مربوط به Cryptosporidium از دو ظرف دفع فضولات مجزا در شهر «نوا» به دست آمده است. وجود این انگل در دو محیط متفاوت، نشاندهنده آن است که این عفونت ممکن بود در میان جامعه مورد مطالعه، نسبتاً شایع باشد.»
کلنینا و همکارانش در مقاله خود اشاره کردند که انگل C. parvum (که به طور اختصار Crypto نامیده میشود) انگلی است که دهها گونه از حیوانات اهلی و وحشی را مبتلا میکند. زمانی که این حیوانات آلوده، خاک یا آب را آلوده میکنند، عفونت میتواند به انسان سرایت کند. از آنجایی که Crypto معمولاً علائم خفیفی ایجاد میکند، اولین موارد ابتلا به این بیماری در انسان تا سال ۱۹۷۶ شناسایی نشد. از آن زمان به بعد، پژوهشگران به بررسی ریشههای این ارگانیسم پرداختهاند.
تاریخچه احتمالی انگل کریپتوسپوریدیوم
پیش از این، باستانشناسان در مکزیک، بقایای انگل Crypto را در مدفوع انسانی حفظشده متعلق به حدود سال ۷۰۰ پس از میلاد کشف کرده بودند. این کشف باعث شد برخی متخصصان این نظریه را مطرح کنند که این انگل منشأ قاره آمریکا دارد. اما با توجه به کشف بقایای یک بز ۵۰۰۰ ساله (Myotragus balearicus) در غرب مدیترانه که آزمایش آن برای انگل Crypto مثبت بود، کلنینا و همکارانش این احتمال را مطرح میکنند که این انگل ابتدا در اروپا و نه در قاره آمریکا شروع به آلوده کردن انسانها کرده باشد.
پیامدهای بهداشتی و اجتماعی در روم باستان
نحوه ابتلای رومیان ساکن در «نوا» به این انگل هنوز به طور دقیق مشخص نیست. با این حال، محققان حدس میزنند که افراد مبتلا ممکن بود آب آشامیدنی آلوده از یک قنات در مناطق روستایی را مصرف کرده باشند. زمانی که افراد به هر یک از سه پاتوژن شناساییشده مبتلا میشدند، احتمالاً دچار اسهال شدید میشدند و ناچار بودند در طول شب به جای استفاده از توالتهای عمومی و حمامهای بهداشتی که در طول روز در دسترس بودند، از این ظروف دفع فضولات استفاده کنند.
محققان در مقاله خود تأکید کردند که تحلیل مایعات بدن باستانی برای درک وضعیت بهداشت و بیماری در امپراتوری روم اهمیت بسزایی دارد و این ظروف دفع فضولات، منبع غنی اطلاعات در این زمینهها هستند. دکتر کلنینا در این خصوص خاطرنشان کرد: «این نوع تحقیقات هیچ خطر بهداشتی قابل توجهی برای باستانشناسان به همراه ندارد. مواد بیولوژیکی که ما تجزیه و تحلیل میکنیم، بسیار قدیمی بوده و معمولاً دیگر زنده یا عفونی نیستند.»
